stimuleringsfonds creatieve industrie

context

In januari 2017 zette het Stimuleringsfonds de Open Oproep Dementie in de Openbare Ruimte uit. Acht ontwerpers werden geselecteerd. Dementie in de openbare ruimte maakt deel uit van het programma Zorgomgeving, dat het Stimuleringsfonds uitvoert in opdracht van het ministerie van OCW.

Het onderzoekstraject vindt plaats in het kader van het programma Langer Thuis van de gemeente Rotterdam.

riknieuwsbericht.jpg

Interview Rik de Nooijer (Stadsontwikkeling gemeente Rotterdam)

4 juli 2017
Rik de Nooijer, landschapsontwerper bij de gemeente Rotterdam, is positief over de manier waarop het project Dementie in de openbare ruimte bijdraagt aan Rotterdam's ambitie om een (meer) toegankelijke stad te zijn, en de aanknopingspunten die het biedt voor vervolgonderzoek. 'Met dit project creëren we begrip voor mensen met dementie, maar zij zijn slechts een van de vele spelers in het publieke domein. Het ultieme ontwerp bedient iedereen.'
Rik de Nooijer werkt als landschapsontwerper voor de gemeente Rotterdam en is vanuit die rol betrokken bij het project Dementie in de openbare ruimte. 'De stad is aan het project verbonden vanuit de afdeling Maatschappelijke Opgaven, die ook het project Langer Thuis initieerde. Deze afdeling richt zich met name op sociale aspecten. Ik werk bij de afdeling stadsontwikkeling, en houd me bezig met de inrichting van de openbare ruimte – de fysieke kant. Mij is gevraagd om vanuit die invalshoek mee te kijken naar het ontwerpend onderzoek.'

Het project sluit volgens De Nooijer goed aan op Rotterdam's ambitie om een (meer) toegankelijke stad te zijn, en het VN-verdrag voor rechten van mensen met een beperking, dat onlangs door de regering is vastgesteld. 'Van het stadhuis binnen kunnen komen en reizen met het OV tot het invullen van een overheidsformulier, we willen de stad toegankelijk maken voor iedereen: jong, oud, hoog en laag opgeleid, mobiel of niet. De buitenruimte is ook een component in die toegankelijke stad. Denk aan markeringen voor slechtzienden, afritjes voor rolstoelen of rollators, of obstakels op de stoep.'

oriëntatie allerbelangrijkst
Wat is er nodig om ook mensen met dementie gebruik te kunnen laten maken van de openbare ruimte? 'De uitkomsten van het onderzoek waren helder: oriëntatie is het allerbelangrijkst. Specifiek voor mensen met dementie is het geheugenverlies. Je stapt uit huis en weet niet of je de weg terug vindt. Hoe kun je hen daarbij helpen?' Hij heeft de voorstellen van de ontwerpteams met belangstelling bekeken. 'Of ze allemaal werken, weet ik niet, maar het brengt in elk geval een discussie op gang. Het beste vond ik het idee voor het vergeet-mij-niet-pad, waarbij met spuitkrijt een soort klein duimpje route wordt uitgezet. Het oogt fraai, het trekt de aandacht, en het goede is dat het na een tijdje vervaagt, waarna je het opnieuw aanbrengt. Zodoende blijft het opvallen, en - misschien nog wel belangrijker – blijven ook omwonenden ermee bezig. Zij kunnen mensen helpen om weer thuis te komen.'
krijtpad.jpg
Tijdens de eindpresentatie Dementie in de openbare ruimte wordt de markering met spuitverf in de vorm van vergeet-mij-nietjes getest op een oversteekplek.

De Nooijer denkt dat ontwerpend onderzoek, zoals dat in dit project is ingezet, zeker een rol kan spelen bij de transformatie van de stad en het bevorderen van integratie in de buurt. 'Met name in de overgang van het privé domein naar de openbare ruimte valt veel te winnen. Hoe verder mensen met dementie van huis weg raken, hoe lastiger ze thuis komen. De meeste ontwerpers hebben gekeken naar de weg van het verzorgingshuis naar het winkelcentrum. Ik vond die actieradius behoorlijk groot. Misschien moet je wel beginnen om de gemeenschappelijke tuin te optimaliseren. Daarnaast zou ik het interessant vinden om te weten of bepaalde wijken meer of minder geschikt zijn om je in te oriënteren.'

Juist omdat het lastig is om je als ontwerper te verplaatsen in een persoon met dementie, is het goed dat er voor dit project samenwerking gezocht is met gebruikers en mantelzorgers, en prototypes daadwerkelijk getest zijn. 'Dat zou meer moeten gebeuren, deze doelgroep heeft extra aandacht nodig.'

ei van Columbus
Of ontwerpend onderzoek ook een goede manier is om maatschappelijke opgaves onder de aandacht van een breed publiek te brengen? 'Het blijft nu nog erg binnenskamers. Het spuitkrijt-plan is een keer uitgeprobeerd, maar het begint pas te werken als je het regelmatig uitvoert. De voorgestelde plannen zijn geen 'affe' producten, maar veeleer sociale processen.'

Het project heeft interessante denkrichtingen opgeleverd. 'Ik ben positief over de manier waarop het project is aangepakt en de aanknopingspunten die het biedt voor vervolgonderzoek. Voor mij is het belangrijk om uiteindelijk wel het 'ei van Columbus' te vinden. De openbare ruimte in de stad is schaars; er zijn veel verschillende gebruikers, de budgetten zijn beperkt, dus je moet slim omgaan met je middelen. Dat maakt het noodzakelijk om goed op de inrichting van de buitenruimte te studeren, en het interdisciplinair aan te pakken. Met dit project creëren we begrip voor mensen met dementie, maar zij zijn slechts een van de vele spelers in het publieke domein. Het ultieme ontwerp bedient iedereen.'

Beeld: Sofie van Greevenbroek

tegelslotte11.jpg
Ontwerper Lotte van Laatum test haar prototype, stoeptegels met patronen, met bewoners en hun mantelzorgers.