stimuleringsfonds creatieve industrie

context

In januari 2017 zette het Stimuleringsfonds de Open Oproep Dementie in de Openbare Ruimte uit. Acht ontwerpers werden geselecteerd. Dementie in de openbare ruimte maakt deel uit van het programma Zorgomgeving, dat het Stimuleringsfonds uitvoert in opdracht van het ministerie van OCW.

Het onderzoekstraject vindt plaats in het kader van het programma Langer Thuis van de gemeente Rotterdam.

jacominedelangewebsite.jpg

Interview met Jacomine de Lange (Lector Transities in de zorg)

4 juli 2017
Jacomine de Lange is verrast hoe ontwerpers met een aantal slimme, relatief eenvoudige ingrepen de openbare ruimte toegankelijk weten te maken voor mensen met dementie. 'Het is natuurlijk niet de ultieme oplossing voor het zorgvraagstuk, maar wel voor de behoefte om alleen naar buiten kunnen.'
'Het is niet alleen de politiek die er op aanstuurt dat we langer thuis blijven wonen, omdat de zorgkosten anders de pan uit rijzen. Mensen met dementie willen het zelf ook, al kan het voor mantelzorgers zwaar zijn', zegt Jacomine de Lange, lector Transities in zorg aan Hogeschool Rotterdam, met als hoofdonderwerp mensen met dementie. Zij is ook betrokken bij het Langer Thuis project van de gemeente Rotterdam.

Langer thuis, dat is een motto dat iedereen onderschrijft. Maar hoe krijg je dat voor elkaar? Hoe zorg je dat mensen met dementie langer voor zichzelf kunnen zorgen, mee blijven doen in de wijk, en zelfstandig naar buiten kunnen – zonder de angst om te verdwalen? Vast staat volgens De Lange dat de overheid niet meer moet bezuinigen op de zorg thuis, maar juist investeren in de thuisomgeving. Het onderzoek Dementie in de Openbare Ruimte past in dat toekomstbeeld.

andere blik
'Tot nog toe lag de focus bij langer thuis wonen vooral op zorg en welzijn. Maar dat is niet altijd de oplossing. Het is goed als ontwerpers ook meedenken over dit vraagstuk. In de zorg zegt men al snel: dat kan zo niet. Ontwerpers kijken met andere blik, en dat werkt verfrissend.' Ze noemt als voorbeeld de tuinkamer die in een Amsterdams verzorgingshuis is ingericht, in het kader van de open oproep 'The Art and Science of Dementia Care' die het Stimuleringsfonds in 2015 samen met zorginstelling Cordaan organiseerde. 'Een woonvertrek was omgevormd tot buitenruimte, waarbij de deur halverwege was doorgezaagd – zoals bij een boerenschuur. Het werkte heel uitnodigend; door de gang lopend zag je ineens die groene kamer, je hoorde de vogelgeluiden, en bewoners gingen er daadwerkelijk zitten. Een zorgprofessional zou nooit op het idee komen om een deur door te zagen.'
17mxtlandschapsarchitectenenhelmavanrijn.jpg
Ontwerpers Helma van Rijn en Marnix Tavenier brengen de natuur naar binnen in de zorginstelling met het project Tuin aan tafel.

Een tweede reden om ontwerpers te betrekken, is dat mensen met dementie gevoelig zijn voor non-verbale communicatie. 'Ze hebben moeite om de juiste woorden te vinden, maar reageren wel op kleuren, vormen, en activiteiten als dansen en zingen. Design biedt een andere ingang om contact te maken.'

Bij het interieurontwerp van zorggebouwen worden architecten steeds vaker betrokken, ziet De Lange. De buurt is nog een onontgonnen gebied. Hoe zou de ideale wijk voor deze doelgroep eruit zien? 'Het zou mooi zijn als mensen met dementie zich in hun buurt kunnen gedragen alsof het hun huis was, waarbij zij geholpen worden door slimme ontwerpingrepen én de buurtbewoners. Het ontwerp zou zich dus niet alleen moeten richten op het creëren van ruimtes die praktisch zijn, maar ook op vermindering van het stigma, en het durven vragen om en aanbieden van hulp.'

gespreksonderwerp
Ze is enthousiast over de plannen die de ontwerpteams presenteerden. 'Het idee om ANWB-praatpalen te plaatsen, vind ik leuk, ook vanwege het hergebruik. De app, waarmee je je eigen routes door de buurt kunt vastleggen, is ook aardig, al denk ik dat de verhaaltjes die erbij worden verteld tijdens de wandeling verwarrend kunnen werken. Mensen met dementie zijn snel afgeleid. Het vergeet-me-niet-pad voor op de stoep zou goed kunnen werken, en vormt – net als de ANWB-paal - een gespreksonderwerp, dat de discussie over dementie op gang kan brengen. Daarbij is het direct uitvoerbaar.'
Is het aanpassen van de openbare ruimte voor mensen met dementie zo simpel als de voorgestelde ingrepen suggereren? 'In zekere zin wel, ja. Het is natuurlijk niet de ultieme oplossing voor het zorgvraagstuk, maar wel voor de behoefte om alleen naar buiten kunnen.'

De samenwerking van ontwerpers, gebruikers en de gemeente is volgens De Lange niet alleen belangrijk om te toetsen of een bepaalde oplossing werkt, maar ook om mensen met dementie meer te betrekken bij de buurt en zichtbaar te maken voor andere bewoners. Het co-creatieve aspect mag van haar nog meer nadruk krijgen. 'Nu zijn de ontwerpen slechts op een of twee personen uitgeprobeerd, terwijl mensen met dementie heel verschillend zijn. Eigenlijk zou er een testpanel in Rotterdam moeten komen, maar het is lastig om geschikte kandidaten te vinden, die mobiel zijn, en goed kunnen praten. Het kost tijd en inspanning om zo'n onderzoek op te zetten. Als je bedenkt dat de ontwerpers voor dit traject slechts drie maanden tijd hadden, vind ik deze resultaten al heel mooi.'

Beeld: Sofie van Greevenbroek

praatpaalmarc27website.jpg
Kenmerkend voor het traject was het co-creatieve karakter, waarbij samen met de gebruiker werd ontworpen en getest.