stimuleringsfonds creatieve industrie
b5mvh8233web.jpg

Terugblik bijeenkomst Klimaatadaptie en energietransitie op IABR

2 augustus 2018
Op 4 juli 2018 organiseerde het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie een debatmiddag over klimaatverandering, klimaatadaptie en energietransitie. In samenwerking met onder meer de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en de IABR programmeerde het fonds een bijeenkomst met als onderdelen een viertal lezingen, een video, een debat met de zaal en een afsluitende reflectie. De middag werd gemodereerd door Elisabeth van den Hoogen.

Klimaatverandering vraagt om méér dan enkelvoudige oplossingen, hoe goed bedoeld dan ook.

Tekst: Andrea Prins

Wereldwijd worden steden geconfronteerd met de gevolgen van klimaatverandering zoals extreme regen, droogte en hittestress. Daarnaast zullen steden overal ter wereld, dus ook in Nederland, nog sterker dan nu al verdichten. Ook het Nederlandse cultuurlandschap zal veranderen: het landschap staat door de energietransitie onder groeiende druk. Om de klimaatdoelen van Parijs te halen, moet nú geacteerd worden: op politiek, bestuurlijk en financieel niveau, op globale, regionale én lokale schaal. Door hun verbeeldingskracht kunnen ontwerpers en cultuurhistorici vernieuwende bijdragen leveren op het gebied van klimaatadaptie, energietransitie en verdichting.

Doel van de bijeenkomst van het fonds was een kennismaking met en reflectie op ontwerpprojecten en initiatieven die in Nederland op verschillende schaalniveaus rondom deze thema's worden ontwikkeld. Op welke manieren kan de impact van deze initiatieven worden vergroot? En hoe kan de positie van ontwerp en cultuurhistorische expertise worden versterkt?

opgaven slim combineren
Henk Ovink, de Nederlandse Watergezant en eerste spreker tijdens de bijeenkomst, liet nog een keer indringend de immense globale, lokale en menselijke gevolgen van klimaatverandering zien. Hij beklemtoonde dat water wereldwijd een opgave is, die nooit af zal zijn: ‘je leeft met water - of je gaat eraan dood’. Belangrijk is daarom ‘continue innovatie, het omarmen van de complexiteit en het smeden van coalities met alle betrokkenen.’ Nederland kan terugkijken op eeuwenlange, succesvolle ervaring met de wateropgave. Ovinks impliciete oproep: zet deze unieke cultuur van samenwerken in voor de huidige complexe uitdagingen.
b5mvh7436web.jpg
Henk Ovink, Nederlands Watergezant bij ministeries van Infrastructuur en Waterstaat (I&W), Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking en Economische Zaken en Klimaat (EZK). Foto: Maarten van Haaff

Daan Zandbelt (College van Rijksadviseurs) concretiseerde het omarmen van complexiteit. Hij pleitte voor een ‘Stedenbouw van extremen’, waarbij in eerste instantie tegenstrijdig lijkende thema’s slim met elkaar worden gecombineerd om vernieuwende oplossingen voor klimaatadaptie te vinden. Zo wil hij verdichting, in het algemeen gezien als een oorzaak van toenemende hittestress, juist inzetten voor verkoeling. ‘Verdichten staat gelijk aan hoogbouw’ is een onjuist automatisme, stelt Zandbelt. Daarom pleit hij voor verdichting met laagbouw. Hoe dat kan, is te zien in steden als Berlijn en Parijs: blokbebouwing met zes, respectieve zeven á acht lagen resulteren in hoge dichtheden. Veel groen in de binnenhoven en op straten en pleinen zorgt voor verkoeling. Verdichten en verkoelen gaan dus prima samen, aldus Zandbelt. Als thema’s op en soortgelijke manier ‘gemixt en gematcht’ worden, kunnen de doelen van Parijs gehaald én 1 miljoen woningen worden gebouwd.

leren van natuurlijke netwerken
Eric Frijters (lectoraat Future Urban Regions) gebruikte de analogie van het menselijke lichaam met bloedvaten en zenuwstelsel om zijn visie van de stad als een levend organisme te verduidelijken. Complexe ‘stromen en circulaire netwerken’, zoals data, water, afval en kapitaal zijn in deze visie de basis voor schaal-overschrijdende ontwerpen. Zulke ontwerpen noemt Frijters ‘urbaan metabolisme’. Voorbeeld was een ontwerp voor het Zuid-Hollandse mondingsgebied gedacht vanuit een nieuw geothermisch netwerk. De energietransitie, en niet meer een qua schaal gedefinieerd ontwerp - gebouw of infrastructureel object of stedenbouw - met een getalsmatig Programma van Eisen, wordt de basis van het ontwerpopgave. ‘Als je werkelijk ontwerpt vanuit het thema van de circulariteit, moet de ontwerper door alle schalen heen kunnen kijken. Hij moet interdisciplinair denken. Daardoor zal de rol van de ontwerper én de artistieke uitdrukking veranderen,’ stelt Frijters.

De zaal was het eens over het immense belang van het koppelen van opgaven en het omarmen van complexiteit. Maar de praktijk is weerbarstiger, werd opgemerkt. Een circulaire werkwijze is nog steeds pionierswerk en kost verhoudingsgewijs veel tijd en inspanning. De huidige ontwerppraktijk bestaat uit enkelvoudige oplossingen, gedreven door individuele belangen. En: de diverse enkelvoudige oplossingen zitten elkaar ook nog in de weg. ‘Het Rijk is bepaald niet zodanig georganiseerd dat het vernieuwende werkwijzen faciliteert’, analyseert Zandbelt. De overheid moet haar afwachtende rol opgeven en combinatieopgaven faciliteren.

energietransitie, klimaatadaptie en cultureel erfgoed
Ellen Vreenegoor (RCE) sprak over vernuftige, historische watersystemen en hun context. Oer-Hollandse terpen en paalwoningen boden beschutting tegen hoogwater. Een systeem van stuwen en molenvijvers hield het land droog én bood door de verschillende waterstanden, stromend of stilstaand water condities voor biodiversiteit. Historische systeemkennis kan bijdragen aan het vinden van innovatieve oplossingen voor actuele vraagstukken, aldus Vreenegoor. De werkgroep rond Arconiko Architecten past deze werkwijze toe op stedelijk niveau. De video ‘Rotterdam Central District’ toont een aanzet om versteende, steeds meer verdichtende gebieden op basis van cultuurhistorisch onderzoek klimaatbestendig te maken. Met behulp van hun ontwerp brengt de werkgroep systeemkennis op diverse niveaus samen: van water- en groenverbindingen boven het maaiveld, verkoelende luchtstromen tussen de gebouwen en het benutten van platte daken.

Een kanttekening tijdens de discussie betrof de vraag of historische systemen niet te kleinschalig zijn voor huidige vraagstellingen. Vreenegoor nuanceerde: cultuurhistorie kan een ‘aanleiding voor een nieuwe ontwerpcultuur’ zijn waarbij steeds meer lagen aan het verhaal van een plek worden toegevoegd. De zaal was het erover eens, dat het vertellen van verbindende verhalen een belangrijke taak van ontwerpers is. ‘Cultuurhistorie zorgt voor een lokaal verhaal als kader voor de grote transitieopgaven. Daardoor begrijpt iedereen de urgentie en creëer je draagvlak voor nieuwe interventies’, vatte een deelnemer de discussie samen. Maar net zo noodzakelijk is de durf om iets geheel nieuws te doen. Als voorbeelden noemde een deelnemer twee projecten in Rotterdam uit de 19e eeuw: het stedenbouwkundige Waterproject van Willem Nicolaas Rose en Het Park-ontwerp van vader en zoon Zocher. De ontwerpen waren (en zijn) succesvol door hun toen innovatieve combinatie van techniek, hygiëne, ruimtelijke kwaliteit en het creëren van economische waarde. Deze integrale aanpak is een goed voorbeeld van een ontwerpcultuur die ook nu weer nodig is.

b5mvh8161web.jpg
Ellen Vreenegoor (RCE), Daan Zandbelt (College van Rijksadviseurs) en Eric Frijters (lectoraat Future Urban Regions) in gesprek. Foto: Maarten van Haaff

draagvlak voor de grote uitdagingen
‘De twee uitdagingen “energietransitie in het landschap” en “klimaatadaptie in de stad” kunnen niet los van elkaar worden gezien’, vatte Maarten Tas, coördinator Architectuur en programma Erfgoed & Ruimte van het Stimuleringsfonds, de bijeenkomst samen. Om tot oplossingen te komen, zijn integrale beleids- en ontwerpvisies nodig, visies die vraagstukken slim koppelen én oplossingen bieden dichtbij de dagelijkse belevingswereld van burgers. Alleen zo kan het noodzakelijke draagvlak bij de bevolking voor de aankomende ingrijpende veranderingen worden gecreëerd. Ontwerpend onderzoek en cultuurhistorische expertise zijn bij uitstek geschikt om in deze periode van visievorming op het gebied van klimaat en energie betekenisvolle implementatiestrategieën te ontwikkelen, aldus Tas.

Ter afronding plaatste Gaston Gelissen de discussies binnen het traject van de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) die 2019 definitief vastgesteld zal worden. Hierin formuleert het Rijk een langetermijnvisie op de ontwikkeling van de Nederlandse leefomgeving. Uiteindelijk is dit het doel: klimaatadaptieve projecten tot uitvoering te brengen, in een samenspel van ontwerpkracht, kennis van cultureel erfgoed en bestuurlijke creativiteit.

Het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie voert het Ontwerpprogramma Erfgoed en Ruimte uit in opdracht van de ministeries van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) en Binnenlandse Zaken (BZK), en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). Momenteel werken zestien teams in lokale casestudies aan urgente transitieopgaven op het gebied van energie en klimaat.

De tijdens de bijeenkomst getoonde video ‘Rotterdam Central District’ vat de onderzoeksaanzet van een van deze teams samen. Projectteam 'Rotterdam Central District': Arconiko architecten, Plein06, Steenhuis Meurs, Designlab2902 i.s.m. gemeente Rotterdam, Het Hoogheemraadschap, TU Delft en de Vereniging Rotterdam Central District.

Projectteam 'Rotterdam Central District' onderzoekt hoe de culturele erfenis van het Rotterdam Central District benut kan worden om tot een integrale aanpak ten behoeve van de totale stedelijke kwaliteit te komen.

sprekers:
Henk Ovink, Nederlands Watergezant bij Ministeries van Infrastructuur en Waterstaat (I&W), Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking en Economische Zaken en Klimaat (EZK).
Daan Zandbelt, Rijksadviseur voor de Fysieke Leefomgeving en lid van het College van Rijksadviseurs.
Eric Frijters, lector Future Urban Regions, Academies van Bouwkunst.
Ellen Vreenegoor, programmaleider Water en Erfgoed bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
Gaston Gelissen, Programmadirectie Nationale Omgevingsvisie (NOVI), ministerie Binnenlandse Zaken (BZK).

Foto bovenaan: Frido van Nieuwamerongen (Arconiko) antwoordt op vraag van moderator Elisabeth van den Hoogen. Foto: Maarten van Haaff

gerelateerd:

x
erfgoed & ruimte
181218weerbaarweertbeeldenpersonalarchit_th.jpg
nieuwsbrief

Weerbaar Weert

Het stadshart van Weert kampt in toenemende mate met leegstand, droogte en hittestress. Weerbaar Weert onderzoekt hoe klimaatadaptieve ingrepen op basis van cultuurhistorische waarden positief kunnen ... meer >
stedenbouwtuin en landschap
middaghumsterland_th.jpg
nieuwsbrief

ENDELK (Gronings voor ‘eindelijk’) - casus Middag-Humsterland

Energie, duurzaamheid en landschappelijke kwaliteit, daarvoor staat ENDELK (Eindelijk). In een Energie-Innovatie-Lab wordt door studenten, bewoners, ondernemers en experts onderzocht hoe de landschapp... meer >
stedenbouwtuin en landschap
bright_th.jpg
nieuwsbrief

Energiek Eerbeek

Eerbeek is een historisch energielandschap waar energie, water, bos en papier verweven zijn. Die synergie lijkt nu verdwenen, maar in geothermie en restwarmtegebruik ziet het onderzoeksteam van BRIGHT... meer >
stedenbouwtuin en landschap
lisdoddeteelt_th.jpg
nieuwsbrief

Implementatie Natte Energie-teelt als behoud veenweidelandschap

Een coalitie van SMARTLAND, Bureau Lantschap, vier waterschappen, Radboud Universiteit, verschillende agrariërs en het Veenweide Innovatie Centrum richt zich op lokale implementatie van Lisdodde-teel... meer >
stedenbouwtuin en landschap
catharijnesingel_th.jpg
nieuwsbrief

De singel als klimaatadaptieve drager voor de historische binnenstad

Bezien vanuit vernieuwende integrale strategieën voor klimaatadaptatie en erfgoed heeft de singel bij uitstek de potentie een dragende structuur te vormen, verbonden met andere cultuurhistorische net... meer >
stedenbouwtuin en landschap
felixx_th.jpg
nieuwsbrief

Het Eiland van Dordrecht: transformatie van regionale keringen tot adaptatielandschap

Felixx en Unesco-IHE doen in opdracht van de gemeente Dordrecht onderzoek naar de mogelijkheden om secundaire keringen in te zetten als cultuurhistorisch raamwerk. Het Eiland van Dordrecht vormt het p... meer >
stedenbouwtuin en landschap
nieuweopenoproepenerfgoedruimte_th.jpg

Nieuwe Open Oproepen Erfgoed & Ruimte

Werkt u aan urgente maatschappelijke vraagstukken op het snijvlak van klimaat, energie, ruimte en erfgoed? En heeft u een visie op hoe ontwerpexpertise te koppelen is aan een gebiedsgerichte benaderin... meer >
erfgoed & ruimte
bovenhetmaaiveld_th.jpg

Selectie Open Oproep Nieuwe energie voor het landschap II

Vier voorstellen zijn geselecteerd binnen de Open Oproep Nieuwe energie voor het landschap II. Alle projecten richten zich via verschillende schaalniveaus op het zoeken naar de meerwaarde van een cult... meer >
erfgoed & ruimte
klimaatbestendigewijkaanpak_th.jpg

Selectie Open Oproep Stedenbouw voor extremen II

Vier voorstellen zijn geselecteerd binnen de Open Oproep Stedenbouw voor extremen II. De geselecteerde projecten lopen uiteen van een onderzoek naar klimaatadaptieve ingrepen vanuit de watersystemen i... meer >
erfgoed & ruimte
arconiko_th.jpg
nieuwsbrief

Cultureel erfgoed als drager voor een aantrekkelijke klimaatadaptieve stad

Rotterdam heeft een lange geschiedenis met water. Door verhevigde regenbuien is een doordacht waterplan juist nu noodzakelijk en de geschiedenis leert dat een integrale aanpak loont. Om dit te kunnen ... meer >
stedenbouwtuin en landschap
bovenhetmaaiveld_th.jpg

Selectie Open Oproepen Erfgoed & Ruimte

In maart 2017 lanceerde het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie het nieuwe Erfgoed en Ruimte Ontwerpprogramma. Binnen dit programma zijn in maart en september in totaal vier Open Oproepen uitgeschre... meer >
erfgoed & ruimte
keizerswaard02_th.jpg

Op zoek naar de nieuwe Wijkgedachte

Zeventig jaar geleden stond Nederland voor een ongekende bouwtaak: er moesten ruim twee miljoen huizen gebouwd worden, in antwoord op de geboortegolf na de oorlog en het nijpende woningtekort. Nog ste... meer >
Het Nieuwe Gasthuiszorg in de wijkerfgoed & ruimte
005representatieveafbeelding_th.jpg
nieuwsbrief

Boven het maaiveld: ontwerpend onderzoek naar zonneweiden in het veenweidegebied

Het veenweidelandschap staat onder druk door bodemdaling en vernatting. NOHNIK ziet dat er is al veel onderzoek is gedaan naar nieuwe vormen van landbouw door middel van natte teelten die als vanzelfs... meer >
tuin en landschap
flevopolder_th.jpg

Selectie Open Oproep Nieuwe energie voor het landschap

Om de Europese klimaatdoelstellingen te behalen moet de winning uit hernieuwbare energiebronnen flink worden opgeschaald en dat legt een zichtbare claim op het landschap. Door ontwerpkracht in te zett... meer >
erfgoed & ruimte
flexibelewaterkeringspakenburgdeingenieu_th.jpg

Selectie Open Oproep Stedenbouw voor extremen

Steden zullen, als er niets verandert, meermaals per jaar te stellen krijgen met wateroverlast door extreme neerslag die wordt afgewisseld met langere periodes van extreme droogte en hitte. Door ontwe... meer >
erfgoed & ruimte
005representatieveafbeelding_th.jpg
nieuwsbrief

Daar bij die Molen

Met het project ‘Daar bij die Molen’ gaat v-eld in samenwerking met Urgenda een rondreizend event opzetten, waarbij het publiek kennis kan nemen van de energieopgave en tegelijk op concreet, lokaa... meer >
stedenbouwtuin en landschapinteractief
005representatieveafbeelding_th.jpg
nieuwsbrief

Erfgoed vol energie

HofStraHeersche Landschapsarchitecten stelt dat energielandschappen Nederland hebben gevormd. Vaak zijn het inmiddels (internationaal) gewaardeerde landschappen, zoals het veenweidegebied, de verveend... meer >
tuin en landschap
005representatieveafbeelding_th.jpg
nieuwsbrief

ENCI Energie Landschap - Het onverenigbare verenigd

De ENCI kalksteen groeve transformeert van een industrie gebied naar een recreatief natuurgebied aan de rand van Maastricht. Het terrein is een bijzondere samenkomst van erfgoed, natuur en cultuur waa... meer >
stedenbouwtuin en landschap
005representatieveafbeelding_th.jpg
nieuwsbrief

KAdE Eindhoven

Ontwerpbureau marco.broekman start samen met ingenieursbureau Witteveen+Bos het ontwerpend onderzoek KAdE (Klimaat Adaptief Erfgoed), naar de ruimtelijke kansen voor erfgoed- en waterbeleving in relat... meer >
stedenbouwarchitectuur
005representatieveafbeelding_th.jpg
nieuwsbrief

Adaptief Amsterdam

In Adaptief Amsterdam staat de cultuurhistorische kracht van water centraal. Via ontwerpend onderzoek gaan Dingeman Deijs en Jeroen Atteveld een methode ontwikkelen voor klimaatadaptatie waarin de his... meer >
stedenbouwarchitectuur
loader