stimuleringsfonds creatieve industrie
leefomgevingillustratie.jpg

Samen werken aan de leefomgeving

24 juni 2019
Hoe inwoners beter kunnen worden bereikt en op democratische wijze actuele ruimtelijke en maatschappelijke opgaven kunnen worden aangepakt, is een vraag die veel gemeentes bezighoudt. In het leertraject Anders werken aan stad, dorp en land biedt het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie gemeentes de gelegenheid om dit in samenwerking met ontwerpers en ervaren stadmakers te onderzoeken. We vroegen Linda Huijsmans twee artikelen te schrijven over de ervaringen van deelnemende gemeenten.
'Stadmakers zijn inwoners of ondernemers die opstaan en verantwoordelijkheid nemen om iets in hun omgeving te veranderen. Ze zijn cruciaal voor het van de grond krijgen van initiatieven', vertelt Floor Ziegler. In 2018 richtte ze het Stadmakerscentrum op - inmiddels Stadmakerscoöperatie - een plek en netwerk tegelijk waar dit soort betrokken burgers worden samengebracht, kunnen werken aan actuele thema's en de rol van stadmakers verder kunnen ontwikkelen. Ziegler begeleidde ook een aantal gemeentes binnen het Anders werken-traject. 'Voor ambtenaren die iets willen veranderen in een wijk of gemeente is het heel belangrijk dat zij de stadmakers weten te bereiken', legt Ziegler uit. Ze zorgt hiervoor door het creëren van zogenaamde tussenruimtes. 'Daarin brengen we ambtenaren, inwoners en creatieven bij elkaar. Ambtenaren horen wat inwoners bezighoudt en creatieven zijn vaak in staat om verrassende antwoorden te geven op abstracte problemen. Om elkaar te leren kennen, maken we eerst een omgevingswandeling en gaan we dus de straat op.'

in gesprek
De omgevingswandelingen worden georganiseerd met alle betrokkenen, dat wil zeggen wethouders, ambtenaren, medewerkers van woningbouwcorporaties en/of projectontwikkelaars. Doel is het gesprek aangaan met de mensen die ze tegenkomen. 'We spreken van tevoren zo min mogelijk af. Het gaat erom juist de verhalen van de bewoners te horen, dát is de agenda', legt Ziegler uit. 'Op het moment dat alle partijen uit hun rol stappen, ontstaat er ruimte, en dat is het begin van een oplossing. Zodra mensen hun vertrouwde post verlaten, gaan ze met nieuwe ogen naar elkaar kijken en vinden er andere gesprekken plaats. Op die manier inspireer je het systeem van binnenuit én is iedereen gelijkwaardig.'
Tijdens de omgevingswandelingen gaat daarom ook de 'Dwarszitter' mee. Door dit bankje met twee poten, dat om te blijven staan haaks op een muurtje of een ander bankje moet worden geplaatst, is het makkelijk om met iemand in gesprek te gaan. 'Je hebt meteen een goede aanleiding om te vragen wat je gesprekspartner het meest dwarszit. Als na de omgevingswandeling en het dwarszitten het gesprek over wat er nu precies speelt in het gebied op gang is gekomen, is het belangrijk om een combinatie van betrokken mensen bij elkaar te brengen.'

Bergen op Zoom
Het wandelen en praten, al dan niet op de Dwarszitter, zijn de eerste stappen op weg naar een stadslab. Na die wandeling komen de gesprekken op gang en bepalen de deelnemers samen wat nu precies het probleem is.
Sanne Feenstra, kwartiermaker van de gemeente Bergen op Zoom, merkte hoe nuttig die bottom-upaanpak is. 'We gingen van start met een onderzoek over eenzaamheid. Dat kwam vanuit de gemeente. We wilden inwoners stimuleren om zelf met oplossingen te komen, maar kwamen erachter dat het niet werkt als draagvlak vanuit één van de drie groepen (ambtenaren, inwoners en ontwerpers) ontbreekt. Er moet uit elke groep iemand zijn die de thematiek ondersteunt en ermee aan de slag wil gaan.'
Het centraal stellen van de daadwerkelijke behoefte is een van de belangrijkste lessen die zij en haar team tijdens Anders werken aan stad, dorp en land hebben geleerd. 'Wij realiseerden ons dat we verkeerd om waren begonnen. De gemeente formuleerde een thema en zocht daar inwoners bij, maar dat werkte niet. Pas toen we het omdraaiden en aan inwoners gingen vragen welke thema's hén bezighielden, kwamen ze naar ons toe en konden we beginnen.'
02.jpg

Na gesprekken met ontwerpers en andere makers, ambtenaren en ondernemers, werd besloten om Studio Stadslab te starten. Fotograaf Isabella Ramaekers nodigt passanten hier uit en vraagt hen of ze hun handen mag fotograferen. Terwijl ze dat doet, begint ze een gesprek over waar ze mee bezig zijn en wat ze van de stad vinden. Zo sta je in nauw contact met inwoners en krijg je te horen wat er speelt.
Sanne Feenstra: 'We hebben ook een appgroep gemaakt waarin ambtenaren, creatieven en stadmakers zitten. Als er een goed idee opkomt, vragen we iedereen uit de groep om mee te denken hoe we het kunnen uitvoeren.' Een van de concrete projecten die hieruit is voortgekomen, is de Pluktuin. 'Dat is een mooi voorbeeld van hoe het leertraject leidt tot een stadslab dat projecten realiseert die bewoners echt bezighouden', zegt Floor Ziegler. 'Een inwoner heeft een idee, stadmaker Sanne maakt de koppeling met ambtenaren en creatieven en zo krijgt het project gestalte.'

stadslab
Vrijwel iedere deelnemende gemeente heeft dit eerste Anders werken-traject afgerond met een zichtbaar, fysiek aanwezig stadslab waar ruimte is om ideeën voor het verbeteren van de leefomgeving worden onderzocht en uitgewerkt of dit nu op kleinere dan wel op grotere schaal is, in een klein dorp of een grote stad. Met ondersteuning van het Stimuleringsfonds kan elke gemeente met het stadslab aan de slag. 'Alleen al het feit dat je dit traject afsluit met een concreet resultaat en dat de gemeente een budget krijgt om de samenwerking met stadmakers te continueren, maakt het leertraject de moeite waard', zegt Sanne Feenstra. 'Het brengt je ook in contact met mensen buiten de gemeente, die anders kijken en anders denken. Dat geeft positieve energie en zorgt voor een goede vibe. Bovendien blijkt geld vaak een goed argument om twijfelende ambtenaren over de streep te trekken.'
Geen betere garantie om te zorgen dat het anders werken ook na dit leertraject wordt doorgezet, weet ook Floor Ziegler. 'In Bergen op Zoom bijvoorbeeld is het stadslab fysiek aanwezig in het centrum van de stad, ook is er geld beschikbaar om de plannen te gaan uitvoeren. Dat vormt samen een extra stok achter deuren die voor die tijd wellicht dicht bleven.'

duurzaamheidillustratie2.jpg

ook anders werken
Wilt u samen met uw partners ook op innovatieve wijze aan de slag met opgaves die spelen in uw gemeente? In oktober 2019 start een tweede editie van het ontwikkeltraject Anders werken aan stad, dorp en land. Meld uw gemeente hiervoor uiterlijk 9 september 2019 aan.

Alvast beginnen met anders werken? Zorg dan in elk geval voor het volgende:

Werk bottom-up en laat initiatieven vanuit de bewoners komen in plaats van (alleen) zelf het initiatief te nemen. Zorg vervolgens dat er een proces van co-creatie op gang komt.
Luister. Neem de tijd. Vaak ligt er onder de eerste vraag een tweede verborgen. Die komt pas naar boven als je de tijd neemt om te gaan zitten en echt te luisteren. Daarvoor zijn de omgevingswandeling en de dwarszitter goede instrumenten.
Laat de creativiteit toe. Gemeenten én bewoners zijn gewend aan de gebaande paden. Betrek creatieve ontwerpers. Doeners die inspireren en met onorthodoxe interventies tot nieuwe oplossingen komen. Dat is de essentie van anders werken.

Lees ook
Bouwen aan een duurzame samenwerking
Leren van anders werken
Anders blíjven werken

Illustraties: Quinda Verheul

leefomgevingillustratie2.jpg