stimuleringsfonds creatieve industrie
7541892737931564007103542698901957828935.jpg

Anders werken op het Stadmakerscongres

25 november 2019
Nederland staat voor ingrijpende, complexe transitieopgaven. Opgaven die om andere manieren van samenwerken vragen. Hoe kunnen gemeenten zich voorbereiden op deze uitdagingen? Op het Stadmakerscongres op 8 november 2019 berichtten drie gemeenten over hun ervaringen met stadslabs. Gespreksleider van de sessie was Bart Cosijn.
Iedereen kan vanuit eigen betrokkenheid en deskundigheid bijdragen aan de ontwikkeling van de stad, is de insteek van de door AIR georganiseerde stadmakerscongressen. Binnen deze visie spelen stadslabs een belangrijke rol. Hiermee ondersteunt het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie partijen om sámen aan urgente ruimtelijke en sociaal-maatschappelijke vraagstukken te werken.

integrale werkwijzen voor een uitdagende toekomst
Met de Nationale Omgevingsvisie geeft de overheid een langetermijnvisie op de toekomst en de ontwikkeling van de Nederlandse leefomgeving. Centraal staan thema's als klimaatverandering en sociale inclusiviteit. Dit soort complexe opgaven kunnen niet op de gebruikelijke 'opgeknipte' manier worden benaderd, zegt referent Gaston Gelissen, programmamanager Nationale Omgevingsvisie bij het ministerie van Binnenlandse Zaken. Een duurzame fysieke leefomgeving zou alleen kunnen worden bereikt door nieuwe integrale manieren van samenwerken.

In 2019 initieerde het Stimuleringsfonds een ontwikkeltraject voor gemeenten om hen met de nieuwe werkwijze van stadslabs bekend te maken en te laten experimenteren. Het uiteindelijke doel van het traject was het opzetten van een eigen stadslab. Wat zijn alternatieven voor de gebruikelijke top-down strategie? Hoe bereik je bewoners? En hoe kan op een participatieve manier aan actuele maatschappelijke en ruimtelijke vraagstukken worden gewerkt? Zeventien gemeenten gingen samen met creatieve stadmakers aan de slag. In de sessie binnen het Stadmakerscongres ging het om een eerste verkenning: wat hebben de participerende gemeenten geleerd? En welke uitdagingen kwamen ze tegen? Drie stadslabs vertelden over hun projecten en ervaringen.
7562550537931560940437189182059991975067.jpg

't Lab van Weert is onderdeel van een omvattend gemeentelijk plan rondom de versterking van de culturele infrastructuur. Binnen dit stadslab is gewerkt aan de inrichting van een park met de diepere doelstelling 'feeling' met de nieuwe werkwijze te ontwikkelen en te leren hoe bewoners de openbare ruimte in Weert wérkelijk gebruiken. In het lab Reyeroord+ in Rotterdam nam men aankomend groot onderhoud, namelijk de vernieuwing van riolering en de opzet van een gasloze wijk, als aanleiding om middels een 'kiosk' in een gereactiveerd park toenadering tot de bewoners te zoeken. Het lab werd dus ook ingezet om bewoners laagdrempelig op toekomstige veranderingen voor te bereiden. Studio Stadslab in Bergen op Zoom bevraagt de 'zachte' kant van ruimtelijke vraagstukken rondom de omgevingsvisie: wanneer voelen mensen zich eigenlijk thuis? En hoe kom je daar achter?

drie lessen uitgelicht
Het voeren van gesprekken met bewoners gaat niet vanzelf, ervoeren meerdere labs. Er is sprake van een zekere terughoudendheid ten opzichte van gemeenteambtenaren. Ook zijn bewoners eraan gewend dat gemeenten gestructureerde opzetten voorleggen waarop men al dan niet kan reageren. De eerste uitdaging ligt erin bewoners te mobiliseren om überháupt vragen te stellen. En welke 'dromen en nachtmerries' leven éigenlijk in de wijken? Communicatie loopt te vaak uitsluitend via de taal, analyseerde Studio Stadslab, en daardoor bereik je lang niet iedereen. Daarom bedacht het lab methoden om ook mensen die verbaal minder bedreven zijn te laten 'spreken'. Bewoners maakten foto's of markeerden op stadsplattegronden waar zij zich thuis voelden. Zo leerde de gemeente verborgen wensen kennen - zonder taal. Maar ondanks de informele opzet van stadslabs, is ook structuur nodig om gesprekken over behoeften van bewoners in goede banen te leiden. 't Lab van Weert beklemtoonde de waarde van een gedegen analyse vooraf. En tijdens het proces moet je als gemeente voortdurend de uitgangspunten voor ogen hebben: 'waaróm willen we dat?'

'Belangrijk is contact op maat tussen bewoners en gemeenten.'


Een tweede les draait om het kweken én vasthouden van vertrouwen. Belangrijk is contact op maat tussen bewoners en gemeenten. Daarbij kan de samenstelling van het lab een positieve invloed op de goodwill hebben. Het Weertse lab heeft een externe projectleider. De externe status zorgt voor een verse blik op werkwijze en communicatie, en daarmee voor een onafhankelijkere positie van het lab. Onderdeel van het team in Rotterdam is een gemeentelijke wijknetwerker, niet vanachter het bureau werkend maar 'aan het front'. Om ook de geluiden van minderheden op te halen, heeft het lab in Bergen op Zoom een adviseur sociocratie. Zij verzorgt de specifieke communicatieprocessen waarop het lab inzet. Maar het gaat niet alleen om het winnen van vertrouwen. Alle deelnemende labs zijn zich ervan bewust dat gemeenten voor organisatorische continuïteit moeten zorgen, willen ze het gewonnen vertrouwen ook vast houden: 'mensen worden er moe van als na al dat gepraat niets gebeurt!' Zichtbaarheid helpt ook: Bergen op Zoom stelde de 'thuis-beelden' van de bewoners tentoon.

De juiste balans tussen een 'open' benadering en concretisering oftewel regie moet continu worden bijgesteld. Te grote openheid overvraagt sommige bewoners, merkten alle labs. Aan de andere kant: als gemeenten eigen ideeën te ver uitwerken, stel je ongemerkt 'verkeerde' vragen die aan behoeften voorbijgaan. Algemener gezegd gaat het om het dilemma tussen experiment of bewegelijkheid versus de gemeentelijke werkwijze die normaliter rondom voorspelbaarheid georganiseerd is. Alle labs voelden dus ook enige scepsis bij collega-ambtenaren. Daarom zette het Rotterdamse lab bewust in op tijdelijkheid als strategie. Dat maakte het experiment minder 'bedreigend'. In Bergen op Zoom werden collega-ambtenaren en raadsleden uitgenodigd voor lab-sessies. Door de ervaring van het 'mee-doen' (niet als professional maar 'als mens') werden opzet en waarde van de labs voor de ambtenaren duidelijker.

open oproep
Aan het einde van de sessie op het Stadmakerscongres lanceerde het Stimuleringsfonds de nieuwe Open Oproep Anders werken aan stad, dorp en land met als doel samen met gemeenten werkwijzen te ontwikkelen, gericht op co-creatie en locale opgaven. Het Stimuleringsfonds biedt hulp bij het 'match making' en faciliteert zoals ook in eerdere edities de kennisuitwisseling tussen de stadslabs onderling.

7665300137931569573769657331255805561274.jpg

Tekst: Andrea Prins
Foto's: Marco de Swart