stimuleringsfonds creatieve industrie
archiefmeertensinstituut2.jpg

Zo klinkt het leven in huis

9 juli 2019
Elise 't Hart luistert tussen de regels door: niet naar wat er gezegd wordt, maar naar de geluiden op de achtergrond. Ze werkt al jaren aan een groeiend archief van bijzonder digitaal erfgoed: het Instituut voor Huisgeluid.
Ze zijn te vinden in iedere podcast-app; de podcasts die Elise 't Hart maakte als artist-in-residence bij het Meertens Instituut laten horen hoe de tijd klinkt. Als kunstenaar tussen de wetenschappers dook zij zes maanden lang in het geluidsarchief van het instituut. Niet om de dialecten, liedjes en volksverhalen te analyseren, maar de 'huisgeluiden' eromheen: een rinkelend lepeltje, een lucifer die wordt afgestreken, een knisperend zakje. 'Ik luister tussen de regels door naar de alledaagse geluiden op de achtergrond. Die vertellen veel over hoe wij leven door de geschiedenis heen. Geluiden veranderen met de tijd, denk bijvoorbeeld aan klokken, koffiezetapparaten of fluitketels.' 't Hart vulde de originele transcripties van het instituut aan met een beschrijving van de bijgeluiden en maakte er 'one-minutes' van, die net als de podcasts een eigen plek in het Meertens-archief kregen.

miniatuurconcert
De samenwerking was zowel voor 't Hart als voor het Meertens Instituut een experiment. 'Ik was de eerste kunstenaar die zij in huis haalden, en duidelijk geen wetenschapper met een afgebakend onderzoek en strikte methode.' Zich bewust niet vastpinnend op een aanpak, begon ze te klikken op de duizenden opgenomen fragmenten. Het leverde naast een schat aan huisgeluiden ook waardevolle bijvangsten op. Zoals de opnames van Louise Kaiser, de eerste vrouwelijke lector aan de Universiteit van Amsterdam. Zij legde als foneticus in de jaren 30 geluidsfragmenten vast op wasrollen. 'Steeds wanneer Kaiser een opname startte op wasrol, zong ze een A, waarschijnlijk om de apparatuur te testen. Ik heb al die A's verzameld en achter elkaar geplakt tot een miniatuurconcertje, waar ik elke podcast mee laat beginnen.'
audioarchiefmeerteninstituut3.jpg

Instituut voor Huisgeluid
Het ging verder dan de A's: er bleek maar weinig over Kaiser bekend te zijn. Dieper graven leidde tot de oprichting van een projectgroep waarin 't Hart nu samen met medewerkers van het Meertens Instituut, de UVA en het stadsarchief onderzoek doet naar Kaiser. De samenwerking tussen kunst en wetenschap beviel uiteindelijk zo goed, dat het Meertens besloot een vaste artist-in-residence plek te creëren. Er staat nu een open call uit voor de volgende kunstenaar.
De onderzoeksresultaten van het afgelopen halfjaar hebben ook een plek gekregen in het eigen archief van 't Hart: het Instituut voor Huisgeluid. Dat richtte zij zes jaar geleden op bij haar eindexamen aan de Hogeschool voor de Kunsten in Utrecht. Vanuit haar fascinatie voor die dagelijkse geluiden, vroeg ze in die periode vrienden naar geluiden in huis, legde die voor hen vast, met een foto van de bron en een verslag van het verhaal erachter. Van haar eerste betaalde opdracht na haar afstuderen kocht ze een professionele Zoom audiorecorder; ze is niet meer gestopt met het opnemen van omgevingsgeluiden.

opschalen en delen
Een krakende vloer, pruttelende koffie, een zoemende dimmer, bonkende bovenburen of een sloffende huisgenoot. Het zijn maar een paar voorbeelden van de talloze geluiden in en om het huis die te horen zijn in het Instituut voor Huisgeluid. Ze archiveert nog dagelijks nieuwe geluiden in haar atelier – digitaal en op papier – en puzzelt ondertussen op de ontsluiting ervan: 'Een instituut moet natuurlijk toegankelijk zijn voor publiek. Ik creëer nu vaak dependances op tentoonstellingen en events, waar mensen kunnen komen kijken en luisteren. Ik maak installaties die de geluiden systematisch in kaart brengen, rangschikken en vormgeven. En je kunt je op mijn website inschrijven voor een geluidsabonnement. Maar ik zoek nog naar een manier om mijn archief op grotere schaal te delen.'

transcriptieaduardweb.jpg

Tekst: Willemijn de Jonge
Beeld: Elise 't Hart