stimuleringsfonds creatieve industrie
ccweb.jpg

Auteursrecht en cultureel erfgoed

8 juli 2019
Cultureel erfgoed is een rijke bron van inspiratie, kennis en inzichten. Ons erfgoed is bepalend voor wie we zijn, en (behoudt) bewaart onze creatieve en intellectuele discussies. Helaas is ons erfgoed niet zomaar gemakkelijk te gebruiken om op verder te bouwen aan nieuwe verhalen. Zoals Willem Elsschot in zijn gedicht 'Het huwelijk' al mooi verwoordde 'tussen droom en daad, staan wetten in de weg en praktische bezwaren'.
Wanneer je gebruik maakt van creatieve producties van anderen krijg je te maken met het auteursrecht. Dit zegt dat elke intellectuele creatie van een maker automatisch een monopolie krijgt om die creatie (commercieel) te exploiteren. En dit recht duurt lang, meestal tot en met 70 jaar na de dood van de laatstlevende maker.

toestemming
Veel creatieve hergebruikers, kunstenaars en ontwerpers, nemen het niet zo nauw met deze regels. Zo is het een veel voorkomende mythe dat je zomaar alles van internet mag hergebruiken in collages, remixes, etc. Er zijn helaas geen speciale regels binnen het auteursrecht voor dit soort creatief hergebruik van werken.

Zolang het auteursrecht geldt op stukken uit erfgoedcollecties heb je over het algemeen toestemming nodig om dit erfgoed te gebruiken. Daarbij komt nog dat de musea, archieven en bibliotheken die dit erfgoed beheren vaak zelf niet rechthebbende zijn. Zij kunnen je deze toestemming dus niet zomaar geven.

Wanneer je als creatieve maker gebruik wilt maken van ons cultureel erfgoed zal je dus op zoek moeten naar toestemming van de rechthebbende of het risico nemen dat deze hun rechten uitoefenen waardoor jij in juridische problemen kan komen.

publiek domein
Of je gaat op zoek naar cultureel erfgoed waar het auteursrecht niet langer op toepassing is. Dit noemen we in publiek domein werken. De maker is bijvoorbeeld meer dan 70 jaar overleden – overleden voor 1949 –, of als het gaat om een publicatie dan verlopen de rechten wanneer de publicatie meer dan 70 jaar geleden is gepubliceerd.

vrij gebruik
Erfgoedinstellingen maken zelf ook actief stappen om je te informeren over de rechtenstatus van de werken. Dit doen ze door gebruik te maken van Creative Commons-licenties en rechten statements. Deze communiceren wat je mag doen met de creatieve producties die samen ons erfgoed maken. In sommige gevallen, zoals de beeldbanken van het Rijksmuseum en het Nationaal Archief, zijn de instellingen zelf bezig geweest met het vrij herbruikbaar krijgen van deze werken.

In deze laatste situatie maken zij over het algemeen gebruik van Creative Commons-licenties. Met een Creative Commons-licenties kan de rechthebbende iedereen in de wereld toestemming geven om een werk te gebruiken en verder te verspreiden. De erfgoedinstellingen die hier actief mee bezig zijn besteden vaak veel tijd zodat jij het werk verder kan gebruiken. Deze herbruikbare collecties worden vaak open collecties genoemd.

Gelukkig hoef je niet zelf op zoek naar erfgoed dat herbruikbaar is. Het project Open Archief (openarchief.com) heeft een lijst met deels herbruikbare collectie samengesteld . De onderzoekers Douglas McCarthy and Dr. Andrea Wallace hebben via een enquête een wereldwijd overzicht opgehaald over herbruikbare collecties. De zoekmachine van Creative Commons indexeert een aantal grote erfgoedinstellingen waarbij afbeeldingen vrij te gebruiken zijn.

Meer weten?
Er zijn op het internet veel bronnen over het publiek domein zoals outofcopyright.eu en publiekdomeindag.nl. In Nederland wordt Creative Commons vertegenwoordigd door de vereniging Open Nederland. Open Nederland is een netwerk van mensen die zich met het het vrij (open) beschikbaarstellen van informatie, kennis en cultuur bezig houden.

Maarten Zeinstra is intellectueel eigendom-jurist en informatieprofessional in de publieke sector. Hij is chapter lead van Creative Commons Nederland en voorzitter van de vereniging Open Nederland. Via zijn eenmanszaak IP Squared geeft hij advies in de culturele sector. Maarten is bereikbaar via [email protected].