stimuleringsfonds creatieve industrie

context

Dit artikel is gepubliceerd in de Hedy d'Ancona-prijs 2016 publicatie. Deze publicatie verscheen naar aanleiding van de vierde editie van de Hedy d'Ancona-prijs voor excellente zorgarchitectuur. De prijs, een initiatief van het Stimuleringsfonds, heeft als doelstelling bekendheid te geven aan voorbeeldige architectuur in de zorg bij alle betrokken partijen: opdrachtgevers, architecten, zorgprofessionals, zorgverzekeraars, overheden, cliënten en ontwerponderwijs. De publicatie is kosteloos op te vragen via [email protected].

HuberFiguur2d.png

Positieve gezondheid en ruimtelijke vormgeving

22 juni 2016
De laatste jaren is de interesse voor de samenhang tussen gebouwde omgeving en gezondheid sterk toegenomen. Het onderzoek van Machteld Huber, directeur Institute for Positive Health, biedt hierbij nieuwe gezichtspunten. Zij betoogt dat de zorg vooral gericht is op ziek zijn en te weinig oog heeft voor de verschillende dimensies van gezondheid. Vanuit dit brede perspectief gezien kan de omgeving sterk bijdragen aan het welbevinden van mensen, ziek en gezond.
In de hal van de Domus Medica in Utrecht, het ‘huis’ van de artsen in Nederland, is op de muur de artseneed van Hippocrates afgebeeld. In de derde regel staat (o.a.) te lezen ‘Ik zal gezondheid bevorderen’. Iedere arts belooft of zweert dat. Maar in feite zijn de huidige gezondheidszorg én de medische opleiding helemaal niet gericht op kennis over het bevorderen van gezondheid en herstel, maar vooral op kennis over ‘bestrijden van ziekten’.

Het besef groeit echter dat de huidige inrichting van de zorg en de bijbehorende kostenstructuur niet houdbaar zijn met de toenemende vergrijzing en de daar voorlopig nog bijbehorende toename van chronisch zieken. Er zijn grote organisatorische transities in de zorg gaande, met het streven het accent te verschuiven van focus op ziekte en zorg naar gezondheid en gedrag.

Mede om die reden is het de moeite waard om aandacht te besteden aan het begrip ‘gezondheid’. Bovendien scoort een goede gezondheid nog steeds hoog in lijstjes met wat mensen het belangrijkste vinden in het leven. Maar wat is gezondheid precies? Hoe is het gedefinieerd? En hoe kijken de betrokkenen bij de gezondheidszorg er anno nu naar? En wat kan de vormgeving in de zorg daarmee?

De WHO definitie en de kritiek
Met de oprichting van de Wereldgezondheidsorganisatie , de WHO, in 1948, werd een zeer brede en idealistische definitie van gezondheid geformuleerd, die gezondheid omschrijft als ‘een toestand van compleet welbevinden op fysiek, mentaal en sociaal niveau, en niet alleen de afwezigheid van ziekte’.

De definitie was het doel om naar te streven, ten dienste van het geluk en het welzijn van de gehele wereldbevolking. Dit was voor de mensheid een belangrijke stap voorwaarts. Echter, doordat gezondheid werd beschreven als een toestand van volledig welbevinden, werd onbedoeld medicalisering bevorderd. Met de toename van chronische ziekten, in combinatie met de voortgaande ontwikkeling van de medische technologie en diagnostiek, wordt deze definitie contraproductief.

Door de statische formulering van gezondheid als de ideale essay Positieve gezondheid en ruimtelijke vormgeving 26 ‘toestand’, is vrijwel iedereen een patiënt die doorlopend behandeling nodig heeft. De veerkracht van mensen en het vermogen om zich aan te passen aan nieuwe situaties met behulp van zelfmanagement, worden niet aangesproken.

Een nieuw concept van gezondheid
In toenemende mate werden deze aspecten in de literatuur beschreven als een tekortkoming van de definitie van gezondheid. In 2009 organiseerden de Gezondheidsraad en ZonMw daarom een tweedaagse internationale conferentie met als onderwerp de definitie van gezondheid. De uitkomst was een nieuw, dynamisch concept van gezondheid: ‘Gezondheid als het vermogen om je aan te passen en je eigen regie te voeren, in het licht van de sociale, mentale en fysieke uitdagingen van het leven’, gepubliceerd in het gezaghebbende British Medical Journal.

Dit concept beschrijft, net als de WHO-definitie, het fysieke, mentale en sociale domein van de mens en heeft dus een brede en integrale scope. Het verschil is dat het concept de potentie benadrukt om gezond te zijn of te worden, zelfs wanneer er sprake is van een ziekte. En ook het vermogen van persoonlijke groei en ontwikkeling in de richting van het vervullen van persoonlijke doelen in het leven. Dit concept is een begin, een algemene karakterisering van gezondheid en heeft niet de pretentie volledig te zijn of alle factoren te benoemen die bijdragen aan deze persoonlijke ontwikkeling.

Het draagvlak onderzocht
Uit onderzoek onder verschillende betrokkenen (stakeholders) bij de Nederlandse gezondheidszorg blijkt dat deze omschrijving van gezondheid zeer positief ontvangen is. De ondervraagden beschreven hoe zij beleefden dat het nieuwe concept mensen in hun kracht en hun mogelijkheden aanspreekt, in plaats van in hun zwakte. Patiënten beschreven dat zij weliswaar een ziektediagnose hebben, maar daarnaast nog een groot potentieel aan gezondheid.

Tegelijkertijd waarschuwde men ook dat niet van alle mensen zonder meer verwacht kon worden dat zij tot dit ‘vermogen om je aan te passen en je eigen regie te voeren’ in staat zijn, althans niet zonder passende begeleiding en ondersteuning. Ook werd benadrukt dat gezondheid geen doel op zich zou moeten zijn, maar de mogelijkheid zou moeten geven dat iemand ‘zijn ding kan doen’, dat wil zeggen, datgene dat hem of haar zingeving verschaft in het leven. Dat zou je ‘betekenisvol leven’ kunnen noemen.
GQ1A0331web.jpg
Kulturhus Listerborg
Wat zijn indicatoren voor gezondheid?

Om het concept te operationaliseren werd een verkenning naar de indicatoren van gezondheid (‘waar lees je gezondheid aan af’) uitgevoerd. Door de geïnterviewden werd een grote verscheidenheid aan elementen genoemd. Deze werden ingedeeld in zes hoofddimensies: lichamelijke functies, mentale functies en -beleving, de spiritueel-existentiële dimensie, kwaliteit van leven, sociaal-maatschappelijke participatie en dagelijks functioneren. Hierbij worden 32 onderliggende aspecten benoemd. Deze dimensies en aspecten zijn vervolgens op een kwantitatieve manier getest onder bijna 2000 stakeholders.

Het resultaat toonde grote verschillen in interpretatie, wat betreft de inhoud van het begrip ‘gezondheid’. Dit varieerde van een ‘smalle’, voornamelijk biomedische interpretatie van ‘gezondheid als afwezigheid van ziekte’, die vooral onder beleidsmakers en onderzoekers voorkwam; tot een ‘brede’ interpretatie waarbij alle zes dimensies als bijna even belangrijke onderdelen van gezondheid werden beschouwd.

Deze laatstgenoemde visie werd gedeeld door patiënten met een breed palet aan ziekten. De critici op de brede benadering hadden als argument ‘dat die over het hele leven gaat’. Waarop de patiënten antwoordden ‘gezondheid gáát juist over het hele leven!’

Positieve gezondheid
Om verwarring te vermijden tussen de ‘smalle’ biomedische visie op gezondheid als ‘de afwezigheid van ziekte’ (eigenlijk ‘negatieve gezondheid’ te noemen), en de ‘brede’ interpretatie van gezondheid met zes dimensies, wordt de term ‘Positieve gezondheid’ voorgesteld voor het brede perspectief.

Een spinnenwebdiagram met zes assen voor de verschillende dimensies visualiseert dit. Daarmee verschijnt niet alleen het lichamelijke aspect in beeld, maar zijn de verschillende dimensies allemaal even belangrijk. Iemand kan in dit diagram het zelfervaren niveau van functioneren op de verschillende dimensies scoren en zich daarna afvragen op welk punt hij of zij eventueel iets zou willen verbeteren. Dan kan men desgewenst alleen, of met hulp, stappen zetten om te proberen de eigen situatie te verbeteren. Dit sluit aan bij wat voor de persoon in kwestie op dat moment primair aan de orde is en dat kan op een ander terrein liggen dan het direct medische.

De persoon staat hierbij centraal en wordt uitgenodigd om dat wat hij of zij belangrijk vindt te versterken. ‘De patiënt centraal’, zoals men in de zorg vaak stelt. Bij een goed aanbod van handelingsperspectieven en (zo nodig) een goede begeleiding kan iemand ervaren dat hij of zij de mogelijkheid heeft om zelf iets aan de eigen situatie te veranderen. Dit bevordert ‘empowering’ en bevordert dat mensen ook op andere terreinen stapjes gaan zetten om hun leven zo in te richten dat het past bij hun persoonlijke betekenisgeving. Het spinnenwebdiagram wordt nu ontwikkeld tot een digitale tool. In de toekomst komt daar een e-health programma bij.

positievegezondheid.jpg

Ruimtelijke vormgeving in de zorg
Gezondheid kan van binnenuit worden bevorderd, maar ook de omgeving speelt zeker een rol. Ruimtelijke vormgeving, kleuren, inrichting kunnen een positieve of remmende werking hebben. Bij de beoordeling van gebouwen vormen de beleving en ervaring van de gebruikers een belangrijk aspect. Als ervaren patiënt ben ik sensitief geworden voor de wijze waarop vormgeving in brede zin op mij werkt en zo heb ik mijn jurylidmaatschap van de Hedy d'Ancona-prijs ingevuld. Kort wil ik hier een paar impressies geven van (heel verschillende) aspecten, die me bij de diverse genomineerden van de prijs in positieve zin opvielen. In willekeurige volgorde:

Revalidatiecentrum Laurens Intermezzo Zuid in Rotterdam
Opvallend is dat het gebouw helemaal geen ‘medische’ uitstraling heeft. Je voelt je een gast in een luxe hotel, waar veel aandacht is besteed aan een smaakvolle, moderne inrichting. Je bent geen patiënt, maar logeert in een hotel en werkt daar een deel van de dag aan jezelf om je krachten te versterken.

Jongerenhospice Xenia in Leiden
In een nauw straatje in het oude centrum van Leiden tref je onverwacht een soort ‘binnenplaats’ waar een prachtige oude rode beuk staat. Daarnaast is in heel mooie lijnen een klein modern gebouw ontworpen, dat contrasteert met de oude huizen er omheen. Toch is het in prachtige harmonie met de omgeving. De plek heeft intimiteit, buiten èn binnen. Dat past prachtig bij de doelstelling van dit gebouw.

Chemotuin in Hilversum
In een zijvleugel van een niet heel modern ziekenhuis is een uitgang naar buiten, die via een houten looppad leidt naar een onverwacht en mooi vormgegeven houten bouwwerk in de tuin. Hier kunnen mensen in de open lucht, maar wel beschut tegen regen, met uitzicht op mooie bloemen, struiken en bomen, en eventueel in gezelschap van een dierbare, hun chemokuur ondergaan. Juist in zo’n situatie, waarin je geconfronteerd wordt met heel moeilijke vragen, kan deze setting een weldaad zijn. Je bent verbonden met een groter geheel en dat werkt troostend en inspirerend.

Kulturhus Litserborg met zorgappartementen in Den Dungen
In dit Brabantse plaatsje wijst de grote kerktoren je de locatie van het centrum. Maar het grote en in strakke lijnen vormgegeven gebouw dat direct naast de kerk aan het dorpsplein gelegen is, vormt nu het eigenlijke centrum van de gemeenschap. Hier komt alles samen en kan iedereen terecht: om koffie te drinken, wat te eten, te kaarten en spelletjes te doen, voor ouderengym, de bibliotheek, kunstzinnige activiteiten of de carnavalsvereniging. Ook maken seniorenwoningen en woongroepen voor dementerende ouderen deel uit van het complex. Het dorp heeft een duidelijk hart en dat vormt hét tegengif tegen eenzaamheid en andere problemen!

Blijfhuis Oranje Huis in Amsterdam
Gelegen in een stadsdeel dat voorheen een ‘probleemwijk’ was, ligt dit pand mooi geïntegreerd naast de nieuwe ‘Hallen’ aan het water. De buurt heeft inmiddels een hippe uitstraling. Wat heel prettig werkt is dat het binnen echt veilig voelt, terwijl je niet ergens achteraf ‘verstopt’ bent.

Het Reinier de Graaf Gasthuis ziekenhuis in Delft
Eén van de oudste ziekenhuizen van Nederland maakte de meest geavanceerde en duurzame vernieuwing door die denkbaar is. Het nieuwe ziekenhuis is toegankelijk, licht, ruim en met veel groen, er is veel duurzame temperatuurregulatie. Maar vooral bijzonder is het voor dit ziekenhuis ontwikkelde Pharmafilter. Dit filter scheidt (chemisch) ziekenhuisafval, vermaalt en vergist het en wekt daarmee energie op, maar het belangrijkste is: het zuivert het water van medicijnresten. Het is bekend dat medicijnen die mensen innemen ook deels weer uitgescheiden worden. Het verwijderen van deze krachtig werkzame stoffen uit afvalwater wordt over het algemeen als te duur beschouwt. Het Reinier de Graaf Gasthuis ziekenhuis kiest er wel voor, laat zien dat het kan en verdient daarvoor alle lof!

Zorgboerderij Noorderhoeve in Schoorl
De boerderij ligt achter de duinen in het weidse landschap van Noord-Holland. De lijnen van de gebouwen sluiten aan op de lijnen in het landschap. Als je aankomt passeer je eerst de deels open koeienstal voordat je bij de voordeur aankomt. In de toelichting op de intenties van deze zorgboerderij staat de ‘integratie’ van diverse levensgebieden centraal. De bewoners (met een uiteenlopende zorgvraag) vertellen met veel enthousiasme over hun leven en werken op de boerderij en over hun taken en verantwoordelijkheden in de zorg voor de dieren en in de huishouding. Hier geven mensen met meer en wat minder beperkingen (de begeleiders) met elkaar vorm aan een geïntegreerd en zinvol bestaan.

Lees hier meer deze projecten die genomineerd werden voor de Hedy d'Ancona-prijs 2016.

zorg.jpg
Agrarisch zorgproject Noorderhoeve

Door: Machteld Huber. Gepubliceerd op 22 juni 2016.

Machteld Huber is van oorsprong huisarts. Na eigen ervaring met ziekte besloot zij aan nieuwe zorgconcepten te gaan werken. Als onderzoeker bij het Louis Bolk Instituut ontwikkelde ze een nieuw, dynamisch concept van gezondheid, gebaseerd op veerkracht, functioneren en eigen regie. De brede visie van patiënten, met zes dimensies van gezondheid, noemde ze ‘Positieve gezondheid’. Voor haar werk ontving zij in 2012 een ZonMw Parel. In 2014 promoveerde zij in Maastricht en in 2015 richtte zij het Institute for Positive Health op.

gerelateerd:

x
healing environment
Geisje01_th.jpg

Werken met een beperking - de resultaten

Eind 2013 startten STUDIO STIX en buro MA.AN met het onderzoek [http://stimuleringsfonds.nl/nl/zorg/werken_is_de_beste_zorg/ 'Werken met een Beperking']. De initiatiefnemers onderzochten hoe je dagbes... meer >
healing environmentzorg in de wijk
treincoupedooryvonnedrogewendelfoto2web_th.jpg

De gang als een straat vol prikkels

Er is helaas nog geen manier gevonden om dementie te genezen, maar er is wel wat te doen aan het draaglijker maken van de ziekte. Het bureau Alzheimer-Architecture doet onderzoek naar toepassingen die... meer >
ontwerpen voor dementiehealing environmentzorginterieur
Beeld2HighResAmsterdamNieuwWest1WEB_th.jpg

Uitnodigen tot wandelen en fietsen

Aan het begin van de eenentwintigste eeuw is onder planners en architecten nog altijd de idée fixe springlevend dat mensen het meest gebaat zijn bij ruim wonen in het groen. De statistieken over gezo... meer >
healing environmentzorg in de wijk
STIMCoverDesignCares1web_th.jpg

Magazine Van Zorg naar Werk

In dit eerste magazine in de reeks Design Cares presenteert het Stimuleringsfonds samen met bruo MA.AN en STUDIO STIX de resultaten van het onderzoek Werken met een Beperking, over de werk- en woono... meer >
healing environmentzorg in de wijk
loader