stimuleringsfonds creatieve industrie

context

De Hedy d’Ancona-prijs is een prijsvraag voor excellente zorgarchitectuur in Nederland. De tweejaarlijkse prijs is een initiatief van het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie. Met de prijs richt het fonds zich specifiek op gebouwen in de zorg waarbij stedenbouw, tuin- en landschapsarchitectuur, architectuur en/of interieurarchitectuur het zorgconcept ondersteunen. Elke editie verschijnt een publicatie met daarin de ingezonden projecten, de nominaties en essays over actuele thema's binnen de zorgarchitectuur. Dit essay is gepubliceerd in de publicatie van 2014. Lees meer over de Hedy d'Ancona-prijs op de speciale website.

treincoupedooryvonnedrogewendelfoto2web.jpg

De gang als een straat vol prikkels

1 juni 2014
Er is helaas nog geen manier gevonden om dementie te genezen, maar er is wel wat te doen aan het draaglijker maken van de ziekte. Het bureau Alzheimer-Architecture doet onderzoek naar toepassingen die het leed kunnen verzachten: ontwerpen die leiden tot meer interactie, beweging en ontspanning.
Door: Henri Snel

‘Twintig jaar onderzoek heeft nog altijd geen remedie opgeleverd tegen de ziekte van Alzheimer. Waar wringt de schoen?’ Aldus de Volkskrant van 8 februari 2014. ‘Tachtigduizend dementerenden wonen thuis alleen’ meldde NRC Handelsblad op 5 oktober 2013. ‘Nederland wacht een explosieve groei van het aantal dementerenden tussen de 50 en 60 jaar. Die is voor een groot deel het gevolg van een ongezonde leefstijl.’ Dat verwachten vier hoogleraren verbonden aan het VU Medisch Centrum in Amsterdam.

Dit soort berichten horen en lezen we regelmatig in de media. Pas als je dementie van dichtbij kent, raken ze je. Uit eigen ervaring kan ik zeggen dat Alzheimer verschrikkelijk is, mensonterend misschien wel. Vooral omdat het niet te bevatten is; wat gaat er toch om in het brein van een dementerende? Het moet één van de ergste ziektes zijn om te ondergaan: je hoofd wordt als het ware gescheiden van je lichaam.

Tot nog toe is er geen medicijn dat de ziekte stopt of vermindert. De farmaceutische industrie is terughoudend omdat succes voor een werkend medicijn niet voor het oprapen ligt. Dementie is na de gehandicaptenzorg, met jaarlijks bijna 4 miljard euro aan zorgkosten, de duurste ziekte in ons land. Maar spoedig zullen de stuivers wisselen; het aantal mensen met dementie zal als gevolg van de vergrijzing explosief stijgen naar ruim een half miljoen binnen veertig jaar.

Tegelijkertijd met deze toename wordt er door de regering sterk bezuinigd op 24-uurs zorg. Mensen met dementie moeten langer thuis wonen en verzorgd worden, met ernstige gevolgen van dien.1 Dementie zal ook steeds zichtbaarder worden in de publieke ruimte. Hoe gaan we daarmee om? Help je iemand die de weg niet meer terug weet naar huis? En iemand die niet goed weet hoe een pinpas werkt, bij de geldautomaat waar jij al wachtend in de rij staat? Mijn moeder die Alzheimer heeft, kocht – toen ze nog zelfstandig woonde – soms tot vijf keer per dag een brood bij de bakker. Toch jammer dat de bakker zich niet openlijk afvroeg of dat niet wat veel was voor een eenpersoonshuishouden.
zintuiglijkeleuningdoorJuliadaConceioEst.jpg
Verzachtende omgeving

Gelukkig heeft het kabinet aangekondigd de komende vier jaar 32,5 miljoen euro extra uit te trekken om de zorg voor mensen met dementie te verbeteren. Het geld gaat naar het Deltaplan Dementie, dat draait om meer wetenschappelijk onderzoek naar een betere behandeling, het genezen en voorkomen van dementie. Staatssecretaris Martin van Rijn van Volksgezondheid zegt er dit over: “Zolang het niet mogelijk is om dementie te genezen, moeten we de ziekte zo draaglijk mogelijk maken voor patiënt, familie en mantelzorger. Naast fundamenteel onderzoek naar oorzaken en symptomen kunnen we de zorg verbeteren.”

Toen mijn moeder na jaren van mantelzorg en dagopvang uiteindelijk niet meer zelfstandig kon wonen, zijn we op zoek gegaan naar een goed verzorgingshuis. En dat bleek niet mee te vallen. Als architect vielen de kwaliteitsverschillen binnen deze specifieke zorgarchitectuur, vaak healing environment genoemd, me enorm op. Hoe konden die verschillen zo groot zijn, vroeg ik me af. Die vraag heeft me niet meer losgelaten. In de periode nadat mijn moeder verhuisde naar een verzorgingshuis ben ik me gaan verdiepen in de voor mij tot dan toe onbekende mogelijkheden om de woonkwaliteit voor mensen met dementie te verbeteren.

We kunnen de woonomgeving van mensen met dementie eigenlijk moeilijk healing environment noemen, aangezien deze ziekte onomkeerbaar is en het verzorgingshuis in veel gevallen hun laatste verblijfsplaats is voordat ze overlijden. We zouden in deze specifieke situatie veel beter kunnen spreken over care environment.

Bepalend voor het ziektebeeld van dementerenden is dat hun wereld in de laatste fase van hun leven steeds kleiner wordt. Uiteindelijk hebben ze 24-uurs zorg nodig. Bij dementie gaan denken, oriëntatie vermogen, begrip, leer- en oordeelvermogen en taalgebruik geleidelijk steeds verder achteruit. De fysieke en mentale omgeving lijkt langzaam te verdwijnen. Totdat alleen de primaire zintuigen overblijven. Een elementaire wereld van luisteren, kijken, voelen, proeven en aanraken. Het proces van fysieke achteruitgang is natuurlijk en vereist een omgeving die niet primair is gericht op het verlengen van het leven, maar in verbetering van de kwaliteit ervan. Ruimtes die het lijden verlichten en verzachten, voorbij het schrijnende gevoel van vervreemding.

VergeetdewasnietdoorAishaFouadfoto5web.jpg
In de schoenen van

Vanuit het bureau Alzheimer-Architecture en samen met diverse studenten en specialisten verricht ik nu vijf jaar proefondervindelijk onderzoek naar de toepassingen van met name bewegen met dementie en haptische (zintuiglijke)architectuur. Om de toekomst van deze specifieke doelgroep vorm te geven, zijn naast specialistische kennis van zorgprofessionals ook wetenschappelijke kennis, creativiteit, experiment, observerend vermogen en empathie nodig. De ambitie is om samen met professionals van alle kanten van het spectrum tot integrale toekomstgerichte oplossingen te komen.

Een zoektocht van binnenuit naar de belevingswereld van mensen met dementie in hun omgeving en de effecten daarvan op het fysieke en emotionele leven kan van doorslaggevende betekenis zijn om hun leefomstandigheden te verbeteren. De laatste jaren ben ik samen met studenten – de ontwerpers van de toekomst, wetenschappers en zorgdeskundigen op zoek gegaan naar nieuwe (om)wegen. De nadruk daarbij ligt op het vergaren van inzicht in het gedrag van de mensen en de ziekte, het bevorderen van ‘bewegen met dementie’ en het aanmoedigen van ‘multi zintuigelijke ruimtebeleving’. Om zo steeds preciezer te formuleren hoe we de zorgtoekomst voor deze specifieke groep mensen kunnen verbeteren.

Om bijna letterlijk in de schoenen te staan van onze onderzoeksdoelgroep gingen we in onze experimenten op een onorthodoxe manier te werk. We hebben in verschillende zorginstellingen op regelmatige basis een aantal dagen meegewerkt in het dagelijkse verzorgingsproces. Zoals een van de deelnemers zei: “Om een brug te slaan en in contact te komen met de cliënten is het belangrijk om nieuwsgierig te zijn en de wens te hebben om de ander te ontmoeten, waar dat (mentaal gesproken) ook is.”

Dit heeft geleid tot nieuwe inzichten in de fysieke en emotionele reacties van de cliënten. We merkten hoe zinvol het is om activiteiten te ontplooien en mensen met Alzheimer te prikkelen, maar niet te overprikkelen. Beweging was een belangrijk motief; uit onderzoek blijkt dat bewegen een zeer goede manier is om dementerenden mentaal en fysiek in conditie te houden.

We hebben op verschillende locaties in de ‘semipublieke’ ruimte (gangen, hallen, entrees) onderzoek gedaan naar de fysieke beperkingen die ouderen ervaren. Daarbij hebben we de methode gehanteerd die veelal wordt gebruikt bij de opleidingen voor ouderenzorg op Amerikaanse universiteiten. We hebben rondgelopen met beslagen brillen (slecht zicht), met koptelefoons op het hoofd om het geluid te minimaliseren (alsof je doof bent), met een knijper op de neus om de geur te blokkeren en we hadden in een van de schoenen een steen gestopt, om het lopen te bemoeilijken. Het effect was schokkend en positief tegelijk. We ondervonden aan den lijve dat oren de ogen van het achterhoofd zijn. Als ze dicht zitten, beïnvloedt dit je oriëntatie vermogen en ruimtebeleving in negatieve zin. Het zicht is belangrijk voor de precieze afstandsbepaling en het totaaloverzicht. Geur maakt nieuwsgierig en wekt razendsnelle verbanden met het verleden. Het ontbreken ervan maakt onverschillig.

Verrassende vondsten
Momenteel werk ik met een zorginstantie aan de implementatie van biodynamisch licht, om beweging ten behoeve van dagelijkse activiteiten te bevorderen. De lichtsterkte wordt aangepast in relatie tot de activiteit. Licht doet wonderen bij mensen met dementie. Minder depressie, minder achteruit gang van het verstand en geheugen, meer beweging, een beter humeur en verbeterd zicht. Daarnaast werk ik samen met studenten en participanten van het Odensehuis in Amsterdam-Zuid (een ontmoetingsplek voor mensen met dementie en hun naasten) aan een onderzoek hoe navigatie kan worden verbeterd in de semipublieke ruimte.

'Licht doet wonderen bij mensen met dementie'

Hieronder volgt een aantal voorbeelden van projecten die in mijn ogen tot de verbeelding spreken. Het zijn de verrassende uitkomsten van vaak heel persoonlijke zoektochten naar manieren om interactie in de semi publieke ruimten in verzorgingshuizen te stimuleren.

Zintuiglijke leuning
Het viel ontwerper Julia da Conceição Estevão tijdens het bezoeken van verschillende tehuizen op dat de patiënten weinig stimulerende prikkels ontvangen; de omgeving biedt weinig afwisseling. “Het lopen door de gangen wekte bij mij een bepaald gevoel op van verwarring en twijfel. Het is in die gangen moeilijk om je te oriënteren, doordat de kamers en andere ruimtes vanaf de gang gezien niet veel van elkaar verschillen. Toen ben ik op het idee gekomen een leuning te maken, die in de gang begint en die in plaats van bij de deuropening van een specifieke ruimte te stoppen, verlengd wordt in de ruimte. Deze leuning heb ik gemaakt uit hout, omdat dit zowel een warme uitstraling geeft in de gang als een prettig gevoel voor de hand. Op de leuning heb ik een reliëf aangebracht, waarbij ik heb gelet op de diepte en breedte van de holtes zodat je vingers erdoor begeleid kunnen worden. Het reliëf begint opbouwend in de gang, met enkel een paar korte holtes. Naarmate een specifieke ruimte nadert, heb ik de holtes verlengd, en de intensiteit ervan verhoogd. De leuning biedt steun aan de ‘wandelaar’. Het oriëntatie- en onderzoekend vermogen worden gestimuleerd door middel van tast.

Treincoupé
Kunstenaars Yvonne Dröge-Wendel en Lino Hellings werden in 2006 uitgenodigd door Delfts zorgcentrum De Bieslandhof en SKOR voor een gezamenlijke opdracht. Ze ontwierpen een treincoupé, geïntegreerd in de semipublieke ruimte. Bewoners van het zorgcentrum kunnen in treinstoelen zitten, terwijl filmbeelden van een typisch Nederlands polderlandschap aan hen voorbij trekken. In de keuze voor de ervaring is rekening gehouden met de cognitieve mogelijkheden van de bewoners. Daarom is gekozen voorbeelden die niet om interpretatie vragen. Hierdoor kunnen zelfs zeer onrustige bewoners urenlang zitten en genieten van de langzaam voorbijtrekkende landschappen. Dagelijks stappen mensen in om op reis gaan, onderweg wordt er een kopje koffie geserveerd.

‘Laat het tijdelijke voortduren’

Onder het bovengenoemde motto heeft interieurarchitect Jack Chen deze interactieve installatie ontworpen en geproduceerd. Een tafel die de tastzin activeert en aanraking omzet in geluid. Als het verbale contact niet meer plaats kan vinden door aantasting van de hersenen zie je vaak een fysieke afstand ontstaan tussen patiënt en dierbaren. Mensen weten vaak niet goed op welke manier het contact wel hersteld kan worden. De installatie is bedoeld om mensen met Alzheimer en hun dierbaren in staat te stellen om dit contact opnieuw te initiëren. Bij fysiek contact met de tafel en elkaar produceert de tafel geluid. De vorm van aanraking bepaalt de intentie van het geluid. Met deze speelse, interactieve manier van aanraken omzeilt de ontwerper culturele en sociale barrières die worden geassocieerd met aanraking en intimiteit.

Ontwapenende stoel
Wat doe je als ontwerper als je gevraagd wordt om na te denken over een object voor een dementerende, die niet meer kan lopen en regelmatig agressief is? Christine Rosello ontwikkelde een prototype voor een fauteuil waarin diverse tactiele materialen zijn verwerkt met uiteenlopende eigenschappen: ruw, glad, elastisch. De materialen blekende eerste gebruiker direct een dankbaar adres te bieden voor overtollige energie. De stoel bleek een kalmerende werking te hebben en gaf hem zelfs een beetje plezier.

Vergeet de was niet
Ontwerper Aisha Fouad onderzocht op de dementie-afdeling van het St. Jacobshuis in Amsterdam hoe bewoners hun ‘enige’ openbare ruimte ervoeren: een 80 meterslange gang, 1,60 meter breed. Aisha Fouad: “Ik introduceerde er een simpele maar tijdloze, tactiele en sociale activiteit: samen de was ophangen. De zachte was voegt menselijke schaal en een nostalgische geur van frisheid toe aan de eindeloze en steriele gang. Regelmatig samen de was doen kan een versterking van het zelfvertrouwen van de bewoners zijn – even hoeven er geen ingewikkelde vragen te worden beantwoord. Het is een vertrouwde en beweeglijke uitnodiging naar het heden.”

Zintuigactivering
In zorginstellingen zijn de laatste decennia veel initiatieven genomen om de omgang met bewoners te verbeteren. Een van de inmiddels wijd verspreide nieuwere begeleidingsvormen heet ‘snoezelen’, ook wel zintuigactivering genoemd. Snoezelen6 is ontwikkeld in de jaren zeventig en bekend geworden als een activiteit waarbij verstandelijk gehandicapten worden meegenomen naar speciale snoezelruimten.

'Samen de was doen kan het zelfvertrouwen versterken'

De laatste tien jaar heeft ongeveer 75 procent van de Nederlandse verpleeghuizen een snoezelkamer geïntegreerd in het zorgaanbod. In de praktijk is de druk op het personeel helaas groot, waardoor er weinig tijd is om met cliënten naar een snoezelkamer te gaan. Zintuigactivering zou een integraal onderdeel moeten worden in 24-uurs zorg van verzorgingshuizen. Dan biedt het een duidelijke meerwaarde, zowel voor bewoners als voor hun verzorgenden. Aangetoond is dat mensen die op een afdeling wonen waar de hele dag doorgesnoezeld wordt, minder apathisch zijn, minder depressief, minder agressief en minder opstandig. Hun verzorgenden hebben meer vertrouwen in hun eigen kunnen en vinden het makkelijker om met gedragsproblemen van bewoners om te gaan.

Architectuur kan bij al deze zaken een belangrijke rol spelen. Mogelijkheden voor stimulerende activiteiten kunnen uitstekend geïntegreerd worden in semipublieke ruimten, zoals de gangen, van nieuwe maar ook bestaande verzorgingshuizen. Het ideaal is een integrale aanpak waarbij bewegen, biodynamische lichtstimulatie en zintuigactivering hand in hand gaan.

De gang krijgt op deze manier de rol van de straat terug, waar men niet wordt gecorrigeerd of betutteld, maar uitgenodigd tot het beleven van allerlei prikkels die zowel overzichtelijk als verrijkend zijn. Want hoe klein de wereld van iemand met dementie ook kan worden, geen wereld is te klein voor uitdagingen en positieve nieuwe ervaringen. Onze uitdaging is om te zorgen dat ook dementerenden die ervaringen zo lang mogelijk kunnen blijven beleven.


Henri Snel is architect en interieurarchitect, adviseur voor verschillende zorginstellingen, hoofd van de afdeling inter-architecture aan de Gerrit Rietveld Academie en onderzoeker naar Alzheimer en Architectuur. Zijn fascinatie voor dit onderzoeksgebied is ontstaan nadat zijn moeder 15 jaar geleden werd gediagnostiseerd met de ziekte van Alzheimer en de urgente vraag opkwam hoe de leefomstandigheden voor mensen met deze ernstige ziekte kan worden verbeterd.

gerelateerd:

x
ontwerpen voor dementie
x
healing environment
x
zorginterieur
G4A9164klein_th.jpg

Tactiel Textiel

Wendy Fietelaars, productontwikkelaar bij Kobe, Jacobine Wegink, zorgverlener bij Cordaan en omgevingspsychologe Fiona de Vos onderzoeken op zorglocatie Eben Haëzer te Amsterdam de tactiele behoeften... meer >
ontwerpen voor dementiezorginterieur
hemelsbedklein_th.jpg

Hemelsbed

Dementerende mensen in een vergevorderd stadium zijn vaak bedlegerig. Onrust, eenzaamheid en slapeloosheid zijn veelvoorkomende klachten. Juist voor mensen in deze laatste fase van dementie is de kwal... meer >
ontwerpen voor dementiezorginterieur
SCHOMMELSTOEL17web_th.jpg

Schommelbank

Textielontwerper Samira Boon onderzoekt hoe dementerenden gestimuleerd kunnen worden tot bewegen. Beweging vertraagt immers het ziekteproces.... meer >
ontwerpen voor dementiezorginterieur
Mobile3klein_th.jpg

Voor het nu

Een belangrijke oorzaak van onrust bij dementerende mensen is ‘onderprikkeling’: het ervaren van te weinig prikkels. Op basis van wetenschappelijke onderzoeken hoe kleur en beweging invloed hebben... meer >
ontwerpen voor dementiezorginterieur
TESTGEUR30web_th.jpg

Herinneringsplekken

Interieurarchitect Femke Feenstra en omgevingspsycholoog Fiona de Vos testen of geuren een bijdrage kunnen leveren aan het (her)beleven van het verleden. ... meer >
ontwerpen voor dementiezorginterieur
031klein_th.jpg

Tuin aan tafel

Op zorglocatie Eben Haëzer brengt het team Tuin aan Tafel de natuur van buiten naar binnen.... meer >
ontwerpen voor dementiezorginterieur
VeiligeVestethemadossier_th.jpg

Gebouwen die erkennen en verzoenen

Onder de genomineerden voor de Hedy d’Anconaprijs 2014 bevinden zich instellingen die hun nieuwe – vaak markante – gebouw midden in de bebouwde kom hebben neergezet. Waarom doen ze dat eigenlijk... meer >
zorggebouw
DSC5079klein_th.jpg

VergeetdeMensNiet

VergeetdeMensNiet is een campagne gericht op acceptatie en bewustwording van dementie, en bedoeld als praktisch instrument om mantelzorgers te ondersteunen in hun zorgactiviteiten.... meer >
informele zorgontwerpen voor dementiezorginterieur
15Vergeetdemensnietweb_th.jpg

Over The Art and Science of Dementia Care

Met als doel de zorg voor mensen met dementie te verbeteren nam het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie samen met zorgaanbieder Cordaan in het najaar van 2014 het initiatief voor The Art and Science... meer >
ontwerpen voor dementiezorginterieur
StimuleringsfondswoensdagHannekeWetzer8_th.jpg

De rol van de ontwerper binnen de zorg

Ontwerpers zijn in staat de uitdagingen die spelen binnen de zorg bloot te leggen, stelt Arlette Kerkhof, hoofd interieur van de HKU. Op initiatief van het Stimuleringsfonds en zorgaanbieder Cordaan g... meer >
ontwerpen voor dementiezorginterieur
583klein_th.jpg

Generatietuin

De Generatietuin is een voorstel voor een plek in de tuin van zorginstelling De Diem waar ouderen en kinderen van de achterliggende school kunnen samenkomen.... meer >
ontwerpen voor dementiezorginterieur
mindspaces1klein_th.jpg

Mindspaces

De wereld van dementerende mensen is klein. Vaak bewegen ze zich niet verder dan de directe woonomgeving. Ontwerper Ricky van Broekhoven maakt een ruimtelijke ervaring mogelijk door de techniek van ... meer >
ontwerpen voor dementiezorginterieur
VeiligeVestefotoRonaldTillemanLRwebweb_th.jpg

Veilige Veste winnaar Hedy d'Ancona-prijs 2014

Een opvang in Leeuwarden voor meiden die op de vlucht zijn voor bijvoorbeeld huiselijk geweld, loverboys en gedwongen prostitutie, [www.fier.nl/Veilige-Veste de Veilige Veste], heeft de [http://www.he... meer >
zorggebouw
wandelenenfietsenWEB_th.jpg

Nieuwe kansen voor de architect

De vergrijzing is onherroepelijk, de steun van de overheid allang niet meer. ‘Samenzorgen’ is het nieuwe sleutelwoord dat uitkomst moet bieden. Dat gaat steeds verder: buurt of dorpsbewoners nemen... meer >
zorg in de wijk
Beeld2HighResAmsterdamNieuwWest1WEB_th.jpg

Uitnodigen tot wandelen en fietsen

Aan het begin van de eenentwintigste eeuw is onder planners en architecten nog altijd de idée fixe springlevend dat mensen het meest gebaat zijn bij ruim wonen in het groen. De statistieken over gezo... meer >
healing environmentzorg in de wijk
072klein_th.jpg

Resultaten The Art and Science of Dementia Care

Zes interdisciplinaire teams van ontwerpers, wetenschappers, producenten en zorgprofessionals onderzochten vanaf het najaar van 2014 de verbetering van de leefomgeving van dementerenden. Simpele ingre... meer >
ontwerpen voor dementiezorginterieur
Expertmeeting19novemberSTILL2web_th.jpg

Dichter bij de mens

Tijdens de tweede bijeenkomst van het onderzoekstraject [http://stimuleringsfonds.nl/nl/actueel/nieuws/resultaten_the_art_and_science_of_dementia_care/638/ The Art and Science of Dementia Care] op 19 ... meer >
ontwerpen voor dementiezorginterieur
2eEXPERTMEETING01web_th.jpg

Netwerken van betekenis

Tijdens de voorlopig laatste publieke bijeenkomst van het onderzoekstraject [http://stimuleringsfonds.nl/nl/actueel/nieuws/resultaten_the_art_and_science_of_dementia_care/638/ The Art and Science of D... meer >
ontwerpen voor dementiezorginterieur
gezondoudwordenweb_th.jpg

Gezond oud worden in eigen wijk

Wat kan de omgeving bijdragen aan gezond en zelfstandig oud worden? Gemeentes doen onderzoek naar wat ouderen nodig hebben en welke obstakels in de wijk moeten worden overwonnen om langer thuis te kun... meer >
zorg in de wijk
colklein_th.jpg

Collectieve Open Leefomgeving

Collectieve Open Leefomgeving is een pleidooi voor een dementievriendelijke wijk. Het schetst een ambitieus vergezicht voor een alternatieve maatschappelijke en stedenbouwkundige manier om zorg te org... meer >
informele zorgontwerpen voor dementiezorg in de wijk
loader