stimuleringsfonds creatieve industrie

context

Op 10 november 2017 organiseerde AIR Rotterdam voor de vierde keer het Stadsmakerscongres. Centraal stond de constatering dat het werken aan de stad niet langer is voorbehouden aan uitsluitend institutionele partijen. Als partner van AIR programmeerde het Stimuleringsfonds drie deelsessies waarin stadlabs en ontwerpers werken aan de stad: ‘ProeftuinNL - Experimenteren in stadslabs’, ‘Bouw je stadslab in één dag’ en ‘Ontwerpen aan de stad’. Doel van het programma was zowel reflectie op de ingezette methodiek voor het onderzoeken en agenderen van ruimtelijke en sociaal-maatschappelijke vraagstukken, als reflectie op de uiteenlopende rollen van de ontwerper.

Lees ook:

Leren van experimenteren in stadslabs | ProeftuinNL
Bouw je Stadslab in één dag – LAB kit in actie

b5mvh5041web.jpg

Ontwerpen aan de stad

24 november 2017
Het middagprogramma van het Stimuleringsfonds tijdens het Stadmakerscongres stond in het teken van het ontwerpend onderzoek. Sinds geruime tijd ondersteunt het fonds deze onderzoeksvorm waarbij ontwerpers vanuit hun creatieve vermogen oplossingen ontwikkelen voor actuele maatschappelijke vraagstukken en toekomstige ruimtelijke opgaven. Op deze middag presenteerde een zestal ontwerpers hun thematisch op het Stadsmakerscongres aansluitende onderzoeken. Na twee presentaties volgde telkens een kritische reflectie en discussie met de zaal. Bijzondere aandacht ging uit naar de rol van het ontwerp in de ruimtelijke ontwikkeling van de stad en naar de toegepaste werkmethodiek.
Dit deelprogramma werd gemodereerd door Erna van Holland, directeur COB-WEB advies voor stedelijke vernieuwing en lector Gebiedsontwikkeling MUAD.

wonen in een inclusieve stad
Annuska Pronkhorst, verbonden aan Crimson Architectural Historians, presenteerde haar onderzoek over de impact van het ‘komen en gaan’ in steden. Daarbij gaat het niet alleen om statushouders, maar net zo om kenniswerkers of buitenlandse studenten. Historisch onderzoek laat zien dat migratie van alle tijden is. In haar onderzoek analyseert Pronkhorst bestaande projecten in heel Europa die ruimtelijke, economische en technologische oplossingen bieden voor het omgaan met migratie. Doel is het ontwikkelen van strategieën voor het vergroten van het absorptievermogen van steden.

Lex van Deudekom (LEX-Architecten i.s.m. acht Rotterdamse architectenbureaus) onderzoekt het verbeteren van de sociaal-ruimtelijke structuur in drie Rotterdamse achterstandswijken door aandacht voor ecologisch watermanagement. Hoe kunnen bewoners, die met basale dagelijkse problemen kampen, geïnteresseerd worden in ecologische verbeteringen aan hun woningen? Ook al gaat het hier over particuliere woningverbetering, is het zichtbaar maken van resultaten juist in de openbare ruimte essentieel. Een gezamenlijk met overheidsinstanties opgezet Wijkwaterfonds draagt bij aan de financiering van het ervaarbaar maken van water in de wijk.
b5mvh4758web.jpg
Foto: Maarten van Haaff

werkstrategie
In haar reflectie ging Lada Hrsak in op de betekenis van historische onderzoek voor het heden. Het besef van het succesvolle omgaan van Amsterdam in de 17e eeuw met een immense instroom migranten, neemt wellicht vandaag de dag de angst weg voor ‘het onbekende’ of ‘de ander’. Het verdere gesprek draaide om succesvolle werkstrategieën in (achterstands)wijken, zoals het inhaken op en het professionaliseren van bestaande initiatieven. Er werd opgemerkt dat bewoners als gevolg van een professionaliseringsslag op gegeven moment zelfstandig kunnen werken, waarmee de architect zichzelf door het succes van zijn inspanningen overbodig lijkt te maken. Toch is er volgens Van Deudekom geen sprake van ondermijning van het eigen werkterrein: elke wijk is ánders – en vraagt dus om specifiek onderzoek-op-maat. Inclusief ontwerpen is een nieuw, belangrijk werkterrein voor architecten.

slimme mobiliteit
‘Stedenverduurzamer’ Bart Stoffels van Except Integrated Sustainability stelt dat een paradigma verschuiving gaande is: de transitie van zelfrijdende auto’s als technologie naar zelfrijdendheid als stedelijk systeem. Hij laat ambtenaren tijdens rollenspelen ‘in de huid’ van andere stakeholders kruipen en onderzoekt de invloed van de systeemtransitie op de fysieke ruimte van de stad: door het voortschrijdende delen van auto’s neemt de congestie af; ruimtewinst ontstaat door minder ‘stilstaand blik’ op straat.

openbare ruimte
Walter Dresscher (ontwerpbureau De Natuurlijke Stad) onderzoekt alternatieven voor het inrichten van een straat na het vrijwillig afschaffen van de eigen auto. Een eerder radicale beleidsoptie voor gemeenten is het niet uitgeven van nieuwe parkeervergunningen. Dresscher werkt aan een concreet pilotproject in Den Haag. In zijn What-if promotiefilm is de (groene) transitie van een straat in Den Haag te zien die door het afschaffen van de eigen auto’s mogelijk wordt.

'De Vrijstraat' door ontwerpbureau De Natuurlijke Stad

deelsystemen
Tijdens de reflectie door Peter Volken-Smit en de discussie met de zaal ging het vooral om de betekenis van dit soort initiatieven voor het beleid van gemeenten: ze moeten veranderen van een hiërarchische en proactieve naar een flexibele, in deelsystemen denkende en reactieve organisatie. Lokale overheden moeten dus ‘afdalen naar het lagere niveau van de buurt’, maar in schijnbare tegenstelling daartoe toch een grotere visie ontwikkelen. Een tweede discussie draaide om het inrichten van participatieprocessen: burgers hebben vaak ‘tussen werk en luiers’ weinig tijd voor het meedenken. Processen moeten door de initiatiefnemers bewust hierop worden ingericht.

Gelijktijdig is het project een onderzoek aan ‘eigen lijf’


vitale binnensteden
Floris van Zee en Marco Broekman (marco.broekman urbanism research architecture) presenteerden hun onderzoek over de kansen voor vitaliteit van winkelgebieden in middelgrote steden. Winkeliers zijn murw door telkens op niets uitlopend overleg. Daarom organiseerden de onderzoekers een happening-achtige actie voor één week in een leegstaande winkel in Emmen waarbij ze stakeholders tijdens dit event voor het eerst werkelijk bij elkaar kregen. Gelijktijdig is het project een onderzoek aan ‘eigen lijf’: hoe werkt een interdisciplinair team bestaand uit een econoom, stedenbouwer en ‘stadsmaker’ (een activistische doener in de stad) eigenlijk precies?

Jasper Nijveldt en Edwin Hans van Karres + Brands Landschapsarchitecten verzamelen en analyseren data (van sociale netwerken) met verrassende uitkomsten voor stedelijke hotspots. Anders dan verwacht zijn deze hotspots, zoals een sauna of een viswinkel, vaak buiten de centra gelegen nicheclusters, opvallend vaak rond een thema zoals ‘zorg-health-fun’. De kwaliteiten van deze plekken worden in het onderzoek naar de leeglopende binnensteden getransponeerd. Binnensteden zijn dan weer méér dan consumptieplekken: het gaat om ‘belevenis’ en thematische aanscherping.

Live registratie van één van de drie deelsessies Ontwerpen aan de stad 'Vitale Binnensteden' tijdens het AIR Stadmakerscongres.

maakindustrie
In zijn reflectie wees Paul Rutten op het feit dat binnensteden pas sinds kortere tijd nagenoeg volledig gekaapt zijn door het consumentisme. Door dit historisch perspectief ziet hij juist opnieuw kansen voor de maakindustrie en voor ontmoeting. Verder beklemtoont Rutten dat het beeldende vermogen van architect-onderzoekers een beslissende rol speelt bij hun bijdrage aan onderzoeken die een ruimtelijke oplossing zoeken voor sociaal-maatschappelijke vraagstellingen.

poging tot een concluderende interpretatie
De gepresenteerde onderzoeken gaan op drie verschillende manieren om met het verkennen en aanpakken van maatschappelijke opgaven. Voorbeelden van onderzoek in dienst van het ontwerp zijn historisch en ruimtelijk onderzoek, analyse van (historische) voorbeelden en het aanhaken bij bestaande of geplande bouwprojecten. Bij een tweede strategie staat het onderzoek in dienst van het proces: het gaat om het sluiten van coalities, het zichtbaar maken van processen of van de consequenties van beslissingen, en om interdisciplinair samenwerken. Een derde manier is onderzoek in dienst van herdefinitie van een probleemstelling, het constateren van paradigma verschuivingen waardoor de onderzoeksvraag een probleem belicht met een twist.

Ook de toegepaste onderzoeksmethodieken zijn divers. Naast ‘klassiekers’, zoals tekeningen en grafieken worden rollenspelen, data analysen en persoonlijk activisme ingezet. Waarbij de klemtoon op interactieve methodieken ligt, met zo min mogelijk eenrichtingsverkeer. Hierbij passen de rollen die een architect-onderzoeker kan spelen bij het verkennen van beleidsopties. Hij/zij kan als een spreekbuis van (kwetsbare) bevolkingsgroepen optreden waarbij vóór, maar vooral mét de betrokkenen wordt gewerkt. In een tweede rol verbindt de architect-onderzoeker partijen in co-creatieve processen als connector, inspirator en communicator.

b5mvh5052web.jpg
Foto: Maarten van Haaff

Hierop aansluitend is misschien de volgende constatering op zijn plaats: de architect-onderzoeker als beroepsgroep bevindt zich in een spagaat. Enerzijds werkt hij/zij in bottom-up en co-creatieve initiatieven die gekenmerkt worden door een zekere terughoudendheid tegenover ‘de specialist’; anderzijds werd tijdens de sessies duidelijk dat meer specialistische vakkennis dan ooit nodig is om projecten te laten slagen. Deze spagaat vraagt om bijzondere veerkracht, inlevingsvermogen en creativiteit.

‘Het gaat om niets minder dan de herontdekking van het menselijke element binnen het ontwerpersvak’


En een tweede constatering: het gestegen bewustzijn voor maatschappelijke verantwoordelijkheid van een architect past in een breder verband. Niet uitdrukkelijk genoemd tijdens de deelsessies maar wel op zijn plaats in deze samenhang, is een verwijzing naar De Groene Amsterdammer. De actuele jubileumuitgave is gewijd aan het thema ‘Elite’, haar voorbeeldrol en haar maatschappelijke verantwoordelijkheid. De deelsessies tijdens het Stadmakerscongres lieten zien hoe architecten sámen met betrokkenen en andere onderzoekers hun verantwoordelijkheid voor bewoners en de stad nemen en creatieve oplossingen bedenken. De diverse werkwijzen en inhoudelijke aanzetten kunnen als inspiratie voor andere stadsmakers dienen. Zoals een van de deelnemers zei: ‘het gaat om niets minder dan de herontdekking van het menselijke element binnen het ontwerpersvak’.

Live registratie 'Wonen in een inclusieve stad' tijdens het AIR Stadmakerscongres.
Live registratie 'Slimme Mobiliteit en de openbare ruimte' tijdens het AIR Stadmakerscongres.

Verslag: Andrea Prins
Foto bovenaan: Erna van Holland en Floor Ziegler door Maarten van Haaff
Videoregistratie: Bart at Work en animatie: Studio van Onna

gerelateerd:

x
stadslabs
x
stad
001hoofd_th.jpg

Stadslabs zijn vrij maar niet ongebonden

Op dezelfde dag dat het Stimuleringsfonds de derde [http://stimuleringsfonds.nl/nl/subsidies/open_oproepen/open_oproep_stadslabs_samen_werken_aan_dorp_stad_en_land/ Open Oproep Stadslabs] uitschrijft,... meer >
stadstadslabs
StichtingNieuwenMeer2_th.jpg

Selectie Open Oproep Stadslabs

In september 2016 schreef het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie voor het derde achtereenvolgende jaar een Open Oproep uit gericht op Stadslabs. Onder de titel Samen werken aan dorp, stad en land w... meer >
stedenbouwstadgebiedsontwikkelingstadslabs
singelparkartistimpression_th.jpg

Reflectie op de praktijk van de stadslabs

Als je bedenkt dat een klein groepje gelijkgestemden, soms niet meer dan twee of drie, de eerste stap heeft gezet om een braakliggende terrein, een verwaarloosd gebouw of een veronachtzaamd probleem l... meer >
stadstadslabs
stadslabnijmegenweb1_th.jpg

Reflectie op de praktijk van de stadslabs - 1. Bekend en bemind

Maak je bekend en wees zichtbaar. Dat is zo ongeveer de eerste opdracht voor een stadslab. Het is zaak de buitenwacht te overtuigen van jouw nut en noodzaak en dat is een forse krachtsinspanning. ... meer >
stadstadslabs
b5mvh9572kopieweb_th.jpg

Reflectie op de praktijk van de stadslabs - 2. Ontwerpersdilemma’s

Inspraak organiseren als het plan al klaar ligt – dat is niet des stadslabs. Elk stadslab besteedt veel tijd aan communicatie met alle betrokkenen bij een locatie of project. Zij komen niet te snel ... meer >
stadstadslabs
stadsklas_th.jpg

Reflectie op de praktijk van de stadslabs - 3. Continuïteit

De initiatiefnemers steken jarenlang veel vrije tijd in het project. Zij creëren min of meer hun eigen onvervangbaarheid. Ook omdat de successen vaak aan personen hangen, de spreekwoordelijke ‘gek... meer >
stadstadslabs
stadslabmaastricht278229web_th.jpg

Reflectie op de praktijk van de stadslabs - 4. Relaties met overheden

De relaties tussen stadslabs en gemeenten variëren van vreedzame coëxistentie via voorzichtige toenadering tot innige verstrengeling, waarbij de eerste soort vaker voorkomt dan de laatste. Dat is oo... meer >
stadstadslabs
pontgoudasfaltlores_th.jpg

Reflectie op de praktijk van de stadslabs - 5. Financiën

Gemene deler van deze stadslabs is dat ze een bijdrage (sommige tweemaal) hebben ontvangen van het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie om hun initiatief van de grond te krijgen en/of verder te ontwi... meer >
stadstadslabs
droombreda_th.jpg

Interview met Alfred Arbouw, wethouder stadsontwikkeling Breda

Achtentachtig dromen heeft Stadslab Breda ontvangen op de oproep DroomBreda. Het was de eerste actie van dit stadslab, waar ook de gemeente aan deelneemt. Een interview met Alfred Arbouw, wethouder st... meer >
stadgebiedsontwikkelingstadslabs
baankwartierlores_th.jpg

Interview met Mattijs van Ruijven, hoofd stedenbouw gemeente Rotterdam

Hoofd stedenbouw Mattijs van Ruijven van de Rotterdamse dienst Stadsontwikkeling ziet de lucht opklaren. ‘We gaan weer bouwen, maar anders dan voor de crisis meer samen met stadmakers.’ ... meer >
stadgebiedsontwikkelingstadslabs
stadslabmaastricht208192web_th.jpg

Interview met Jos Simons, manager Ruimte van Maastricht

Het begon met een experiment in de stadsontwikkeling: Maastricht-LAB. Nu gaan ook ambtenaren in andere sectoren hun alledaagse werk meer inrichten volgens de stadslab-methode. Een interview met Jos Si... meer >
stadgebiedsontwikkelingstadslabs
b5mvh8068kopieweb_th.jpg

Stadslabs nestelen zich tussen bewoners en bestuurders

Zo’n zestig ervaren en verse stadmakers wisselden onder leiding van Francien van Westrenen ervaringen uit op de derde kennisbijeenkomst voor stadslabs die het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie o... meer >
stadstadslabs
stadslabmaastricht218205_th.jpg

Interview met Albert Meijer, hoogleraar Publieke innovatie aan de Universiteit Utrecht

Albert Meijer is als hoogleraar verbonden aan het departement bestuur en organisatiewetenschap van de Universiteit Utrecht. Over de bijdrage van stadslabs aan de vitaliteit van steden zegt hij: ‘Exp... meer >
stadgebiedsontwikkelingstadslabs
dakparkvogelvlucht04web_th.jpg

Interview met Justus Uitermark, socioloog en onderzoeker

Socioloog en onderzoeker Justus Uitermark heeft zich verdiept in het fenomeen zelforganisatie. Het is zowel een inspirerend ideaal als een grillig gegeven.... meer >
stadgebiedsontwikkelingstadslabs
b5mvh3731web_th.jpg

Leren van experimenteren in stadslabs | ProeftuinNL

Tijdens het Stadsmakerscongres werd in de eerste sessie van het Stimuleringsfonds, onder leiding van Edwin van Uum (Bureau het Noordzuiden), inzicht gegeven in de experimentele praktijk van stadslabs.... meer >
stadstadslabs
b5mvh8522web_th.jpg

Dilemma’s van het stadmaken

Het is een zoekende, pittige maar enthousiasmerende dialoog: de samenwerking tussen de informele wereld van de stadslabs en de formele wereld van de gemeente, de overheid of liever: de instituties. In... meer >
stadstadslabs
SGRWsamenwerkingenmei11024x880_th.jpg

Expositie voor schonere lucht

De Rotterdamse ’s-Gravendijkwal is een van de slechtste straten in Nederland qua gemeten luchtkwaliteit, door de grote hoeveelheid verkeer die dagelijks door de straat komt. Op 30 oktober 2015 opent... meer >
stadstadslabs
goudasfalt_th.jpg

GOUDasfalt Gouda | herbestemmen en cultureel erfgoed

Grafisch vormgever Peterpaul Kloosterman is al jarenlang betrokken bij het project GOUDasfalt in Gouda. Binnen het thema 'herbestemming en cultureel erfgoed' is het project een mooi voorbeeld van hoe ... meer >
stadstadslabs
arnhem_th.jpg

Spijkerlab Arnhem | binnensteden en leefbaarheid

Architect Wilbert de Haan is een van de deelnemers van het eerste uur van het Spijkerlab in Arnhem. Binnen het thema 'Binnensteden en Leefbaarheid' is het Spijkerkwartier in Arnhem een mooi voorbeeld ... meer >
stadstadslabs
leader_th.jpg

Stap binnen in de experimentele wereld van de Stadslabs!

Al eens een Virtual Reality excursie gemaakt? Onder de titel Proeftuin NL organiseert het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie in samenwerking met Bureau het Noordzuiden en de VPRO in de maand oktobe... meer >
stadstadslabs
loader