stimuleringsfonds creatieve industrie
b5mvh8522web.jpg

Dilemma’s van het stadmaken

28 november 2017
Het is een zoekende, pittige maar enthousiasmerende dialoog: de samenwerking tussen de informele wereld van de stadslabs en de formele wereld van de gemeente, de overheid of liever: de instituties. In vier interactieve bijeenkomsten heeft ProeftuinNL de zere vinger gelegd op enkele klemmende vraagstukken die verbonden zijn aan het stadmaken. Welke lessen zijn te trekken? Edwin van Uum beschrijft zeven dilemma’s en acht tegenstrijdige verhoudingen tussen stadslabs en instituties, en trekt conclusies voor een verdere professionalisering.
Over nieuwe rollen, anders samenwerken, van elkaar leren en samen meer impact maken; de dialoog binnen ProeftuinNL tussen de stadsmakers van de stadslabs en vertegenwoordigers van gemeenten, provincies en rijksdepartementen bracht de volgende dilemma’s aan het licht.

Dilemma #1: over stadslabs en rol van de stadmaker
Imago: een naïeve idealist of gehaaide ondernemer?
De drijfveren van menig stadsmaker zijn intrinsiek ideëel om een mooiere, betere stad en leefomgeving te maken. Die maatschappelijke betrokkenheid maakt de stadmaker naïef en verdacht uit oogpunt van de instituties. Die argwaan is soms ook terug te vinden bij bewoners. Tegelijkertijd zoekt de stadmaker handig naar subsidies voor het stadslab, en vaak ook een financiële vergoeding voor zijn rol en werkzaamheden. Maakt het onbetaald werken van de stadmaker een naïeve idealist of vraagt het nieuwe stadmaken om gehaaide ondernemers die handig middelen bijeen kunnen brengen?

Dilemma #2: over stadslabs en ondernemerschap
Geen stadmaken zonder publiek ondernemerschap = social impact!
Maatschappelijke doelstellingen en idealistische drijfveren zijn het vertrekpunt van menig stadslab om veranderingen in hun leefomgeving in gang te zetten. Maar dat blijkt lang niet genoeg: het stadmaken vraagt om kennis en competenties om het stadslab tot een effectieve beweging of organisatie te maken. Het vraagt publiek ondernemerschap: maatschappelijke doelen moeten vertaald worden in harde investeringen die leiden tot uitvoering en impact. Return on investment van publieke gelden vanuit de instituties.
utrecht.jpg
Bijeenkomst 1 Herbestemmen en cultureel programmeren. Foto: Maarten van Haaff

Dilemma #3: over stadslabs en hun impact
Als wegbereiders van waardecreatie blijven stadmakers met lege handen staan!
Stadslabs zijn de maatschappelijke pioniers om initiatieven te nemen voor een betere stad en leefomgeving. Vanuit nieuwe vraagstukken en opgaven proberen ze nieuwe mogelijkheden uit en verkennen ze nieuwe kansen in een gebied. En daarmee veranderen ze ook het imago en de perceptie en voegen nieuwe waarde toe aan dit deel van de stad. Ook financiële waarde, zo blijkt, die vooral toevalt aan projectontwikkelaars en gemeente. Kan vooraf een constructie worden bedacht, waarmee de nieuwe waardecreatie ook kan toevallen aan de stadmakers die al pionierend het gebied op de kaart hebben gezet?

Dilemma #4: over stadslabs en rol van de gemeente
Stadslabs maken de spagaat van de welwillende ambtenaar productief!
De relatie tussen stadslabs en overheden blijkt sterk afhankelijk van de welwillende ambtenaar, die kritisch maar betrokken in die samenwerking staat. Het brengt menig ambtenaar in een spagaat tussen culturen: met het ene been in de leefwereld waarin initiatief, ondernemerschap en actie domineren en met het andere been in de systeemwereld van de overheid gericht op controle, risicomijding en resultaat. Om deze cultuurverschillen te overbruggen zoeken de stadslabs naar de mens achter de functionaris: er is alleen wij, geen zij. Soms maken gemeente deel uit van het stadslab of zijn zelf de oprichter ervan: stadslabs maken samenwerken productief.

‘Het stadmaken vraagt om systeemveranderingen die experimenten mogelijk maken en stimuleren.’


Dilemma #5: over stadslabs en de instituties
Effectief stadmaken kan niet zonder systeemveranderingen bij instituties!
Maatschappelijke verandering kan niet worden ingezet zonder de brede participatie van bewoners, ondernemers en vele anderen. Stadslabs zijn een platform voor participatie door initiatieven te nemen en participatie productief te maken. Iedere overheid roept ons op tot participatie, maar tegelijkertijd blijken de interne systemen van dezelfde overheid hierop niet berekend: werkwijzen en verantwoording zijn nog vaak vastgelegd in regels en protocollen. Het stadmaken vraagt om systeemveranderingen die experimenten mogelijk maken en stimuleren.

Dilemma #6: over stadslabs en de politiek
Politiek mandaat en legitimiteit zijn onmisbaar voor serieus stadmaken!
Stadslabs mobiliseren de energie in de samenleving en brengen mensen en partijen bij elkaar rond een concreet initiatief. Een ondernemende groep mensen die niet zijn geselecteerd of gekozen maar elkaar weten te vinden rond een gedeelde doelstelling of opgave. Dit leidt bij de instituties vaak tot vragen over de legitimiteit van hun handelen: wie zijn het en namens wie werken zij? Met welk mandaat en draagvlak? Dit vraagt van stadslabs een actieve relatie met de lokale politiek en een goede afbakening van rollen en bevoegdheden.

Dilemma #7: over stadslabs en opschaling
De condities voor het stadmaken staan opschaling in de weg: de pilotparadox!
Het experimenteren in stadslabs vraagt om speciale condities: een creatieve vrijplaats om los van de reguliere praktijk, zaken te verkennen en uit te proberen, afgebakend en kleinschalig, met enthousiaste voorlopers. Hoe beter deze condities, hoe meer ruimte voor het experiment. Diezelfde condities zorgen er echter tegelijkertijd voor dat de verspreiding van de leereffecten en opschaling beperkt blijven. Opschaling vraagt juist om inbedding in een organisatie, om representatie en aansluiting bij kaders, beleid en reguliere budgetten. Paradoxaal genoeg staan de vrije condities van het experiment in de weg: stadslabs moeten zoeken naar de juiste balans.

leiden.jpg
Bijeenkomst 2 Binnensteden en leefbaarheid. Foto: Maarten van Haaff

Conclusies: over tegenstrijdige beelden


Ambivalenties tussen stadslabs en instituties
In de relaties tussen stadslabs en de instituties bestaan vooralsnog gemengde en tegenstrijdige gevoelens binnen stadslabs en met de instituties. Wederzijds is er nog onbegrip en ongeduld, leven er tegenstrijdige beelden maar hebben beiden elkaar hard nodig om effectief te zijn. Deze ambivalente verhoudingen zien we terug in de dilemma’s die hiervoor benoemd zijn:

1. De rol van de stadmakers is ogenschijnlijk tegenstrijdig: enerzijds een enthousiasmerende initiatiefnemer die zich ten dienste stelt van de vernieuwing van de stad en anderzijds de (publieke) ondernemer die moet zorgen voor financiering om te zorgen voor impact en continuïteit in het proces van stadmaken. Steeds opnieuw is het zoeken naar balans.

2. Publiek of maatschappelijk ondernemerschap lijkt nog een relatief onontgonnen terrein voor menig stadmaker die zijn drijfveren vaak ontleent aan idealen of bezieling voor de eigen stad. Om impact te krijgen in het ontwikkelingsproces is het zaak dat stadmakers hun ambities weten te vertalen in concrete doelen en realiseerbare projecten, waarvoor een goede financiële opstelling ook noodzakelijk is. Menig stadmaker heeft een ambivalente attitude tegenover ondernemerschap, maar onderkent de kennis en competenties om tot realiseerbare plannen te komen. Daarbij geldt dat stadmaken een team-effort is en dus hoeven niet alle rollen in één persoon verenigd te zijn.

3. De ambivalentie rond waardecreatie komt tot uitdrukking in de bijna verontwaardiging dat de stadmaker niet beloond wordt voor zijn inspanningen om nieuwe waarde(n) te creëren in een achtergebleven of in onbruik geraakt gebied. Die waardecreatie lijkt merendeels toe te vallen aan gemeente en ontwikkelaars die in formele zin het gebied (her)ontwikkelen. Tegelijkertijd is de stadmaker (nog) niet in staat om zijn (meer)waarde vooraf in concrete termen uit te drukken of te becijferen waardoor de lusten en lasten van waardecreatie anders kunnen worden verdeeld. Hiervoor zijn vernieuwende arrangementen nodig.

4. Gemeenten zijn belangrijke samenwerkingspartners of zelfs initiatiefnemers van de stadslabs, maar doen er vaak lang over de zaak intern op orde te hebben. In de reguliere systeemwereld van de gemeente wordt het belang van het stadslab niet altijd onderkend of is aan slijtage onderhevig. Koester de betrokkenheid van je bewoners en hun initiatieven. Aan de andere kant koesteren ook de stadslabs te weinig hun gemeenten: de gemeente is niet de tegenstander of een moloch. Er zitten ook aardige hoofden aan het veelkoppige monster, en medestanders zijn overal en altijd te vinden, hoewel de eenzame strijder voor het goede, voor menig stadmaker ook een verleidelijke positie is.

dordrecht.jpg
Bijeenkomst 3 Klimaatadaptie, water en energie. Foto: Maarten van Haaff

5. Het stadslab is een interessante vorm, instrument of platform om de betrokkenheid vanuit de energieke samenleving vorm en inhoud te geven. Niet zozeer in termen van (passieve) participatie maar eerder in termen van ‘empowerment’: een actieve, ondernemende groep initiatiefnemers. De opkomst van stadslabs en stadmakers als ‘beweging van onderop’ geeft aan dat hiervoor grote belangstelling bestaat. Maar de discussie over loslaten, faciliteren en nieuwe manieren van werken is bij veel gemeenten nog lang niet uitgewoed. Buiten roept de gemeente op tot participatie, terwijl binnen de interne systemen nog niet zijn ingericht op het faciliteren van kansrijke initiatieven uit de samenleving. Dat maakt de rol en positie van menig gemeente ambivalent: men wil en moet wel, maar is nog niet in staat.

6. De rol van de rijksdepartementen als het gaat om stadslabs komt evenzeer ambivalent over. Enerzijds wordt er alsmaar ‘kennis opgehaald’ of ‘living labs gevolgd’ maar is de terugslag en doorwerking op de vernieuwing van rijksbeleid geheel onduidelijk. Anderzijds wordt er opzichtig gedoken als stadslabs raken aan maatregelen voor de grote maatschappelijke opgaven waar ons land voor staat. Stadslabs zijn kleine pioniers die uitvoering geven aan de grote opgaven. De vraag blijft wat de rol en positie van het Rijk is of zou moeten zijn als het gaat het om de systeemverantwoordelijkheid voor innovatie, experimenteren en leren in Nederland? Nu experimenteren de mainstream manier van werken lijkt te worden, past de vraag of het Rijk hiervoor de condities kan verbeteren in het openbaar bestuur.

‘De primaire drijfveer is de eigen leefomgeving te verbeteren, op welk terrein dan ook.’


7. Ook op politiek gebied koesteren stadslabs een ambivalente verhouding. Enerzijds zijn er stadslabs die zich sterk richten op verbindingen met bestuurders en raadsleden en zich positioneren in het krachtenveld van de gemeentelijke besluitvorming. Directe mede-zeggenschap over plannen en projecten, of ‘the Right to Challenge’ zijn de inzet van deze stadslabs. Andere stadslabs bewegen zich juist af van het politieke krachtenveld en richten zich juist op a-politieke, maatschappelijke doelen. De opstelling is dan meer autonoom of activistisch, waarbij maatschappelijke doelen en de zelfredzaamheid van het stadslab voorop staan.

8. Het motiverende doel voor stadslabs zijn hun lokale ambities voor hun eigen buurt of stad. De primaire drijfveer is de eigen leefomgeving te verbeteren, op welk terrein dan ook. Dat maakt reflecties over innovatie, samenwerken, leerprocessen de afgeleide van hun inzet. Een bijvangst. Tegelijkertijd is de zelforganisatie van processen van leren en opschalen steeds belangrijker aan het worden om tot een grotere effectiviteit en impact te komen. Wie leren er van de activiteiten in het stadslab: is dat een kleine groep betrokkenen of een wijdere kring van personen in 2e of 3e ring rond de experimenten? In veel gevallen wordt nog niet op een structurele manier nagedacht over leerprocessen of het organiseren ervan. Hoewel menig stadmaker de waarde van reflectie en leren inziet, blijft die waarde indirect en relatief onzichtbaar voor de eigen lokale ambities. Waarom zou je veel tijd en energie stoppen in leren en kennisdelen als op voorhand de meerwaarde niet duidelijk is?

amsterdam.jpg
Bijeenkomst 4 Transformatie en verdichting in steden. Foto: Maarten van Haaff

Vervolg: hoe verder?


Professionaliseren van de dialoog tussen instituties en stadslabs
Met ProeftuinNL hebben we een eerste stap gezet in het organiseren van de dialoog tussen de informele leefwereld van de stadslabs en de formele systeemwereld van de instituties. De vier bijeenkomsten van ProeftuinNL zijn een eerste poging om wederzijds begrip te kweken en de dilemma’s op tafel te krijgen die een basis kunnen zijn voor verdere samenwerkingen.

De dialoog tussen de stadslabs en instituties vraagt echter om een verdere professionalisering, zowel op niveau van de dialoog zelf als wat de betrokkenheid van de verschillende instituties betreft. Als vervolg van ProeftuinNL denken we aan een ProeftuinNL 2.0 in drie richtingen:

1. Gestructureerd onderzoek naar stadslabs
Er heeft nog geen gestructureerd (wetenschappelijk) onderzoek plaatsgevonden naar het fenomeen stadslabs als nieuw instrument voor maatschappelijk initiatief. Met de nieuwe oproep voor stadslabs zullen door het Stimuleringsfonds bijna 50 stadslabs in ons land worden ondersteund. Een gestructureerd en compleet onderzoek naar hun herkomst, doelen, waarde en effectiviteit zou kunnen leiden tot een aantal handreikingen voor toekomstige stadslabs als instrument voor coöperatieve vormen van gebiedsontwikkeling en meer participatief overheidsbeleid. Inmiddels lopen hierover verkennende gesprekken met het Planbureau voor de Leefomgeving.

2. Uitwisseling van kennis en ervaringen tussen gemeenten met stadslabs
Met de ondersteuning van bijna 50 stadslabs door het Stimuleringsfonds zijn ook even zoveel gemeenten betrokken in de manier waarop zij zich verhouden tot deze stadslabs. Soms nemen gemeenten deel aan een stadslab, soms zijn ze oprichter of initiatiefnemer, en maar vaak op afstand betrokken. De kennis en ervaringen met het omgaan met deze stadslabs en het zoeken naar nieuwe manieren van werken is datgene waarmee alle gemeenten bezig zijn in het licht van de nieuwe Omgevingswet en de (Nationale) Omgevingsvisie. Met ProeftuinNL hebben we gezien dat een aantal gemeenten hiermee al de nodige kennis en ervaringen opdoen. Het actief organiseren van de kennisuitwisseling tussen betrokken gemeenten kan de stadslabs helpen. Dat kan in allerlei vormen, bijvoorbeeld een Praktijkacademie voor Stadslabs, bestuurlijke masterclasses voor gemeenten, of Communities of Practice. Ook een CityDeal tussen de bijna 50 gemeenten, ministerie van BZK en IenW, en het Stimuleringsfonds is een nieuw perspectief.

3. Verkennen van de systeemverantwoordelijkheid van het Rijk
In het kader van de Nationale Omgevingsvisie kan nader worden verkend óf en hoe het Rijk nadere invulling kan geven aan systeemveranderingen die nodig zijn om te komen tot betere condities voor innoveren, experimenteren en leren. Met de decentralisatie van het rijksbeleid staan de departementen op afstand van lokale en regionale beleidsagenda’s, maar de vernieuwing van het lokaal bestuur, nieuwe manieren van werken, en organisatorische, juridische en financiële systeemveranderingen helpen om lokaal via stadslabs invulling en uitvoering te geven aan de grote maatschappelijke opgaven. Ook ‘The Right to Challenge’, zoals vastgelegd in het huidige Regeerakkoord vraagt om verdere uitwerking in het kader van vernieuwing van het rijksbeleid. Dit alles past in het streven van de nieuwe Omgevingswet.

Edwin van Uum is een ervaren procesmanager op het gebied van alliantievorming tussen publieke, private en particuliere partijen via ontwerp en dialoog. Hij is directeur van Het Noordzuiden, bureau voor creatief procesmanagement in gebiedsontwikkeling.

ProeftuinNL is een samenwerking tussen Stimuleringsfonds Creatieve Industrie, bureau Het Noordzuiden en de VPRO als mediapartner.


Foto bovenaan: Bijeenkomst 4 Transformatie en verdichting in steden. Door Maarten van Haaff

gerelateerd:

x
stad
x
stadslabs
001hoofd_th.jpg

Stadslabs zijn vrij maar niet ongebonden

Op dezelfde dag dat het Stimuleringsfonds de derde [http://stimuleringsfonds.nl/nl/subsidies/open_oproepen/open_oproep_stadslabs_samen_werken_aan_dorp_stad_en_land/ Open Oproep Stadslabs] uitschrijft,... meer >
stadstadslabs
StichtingNieuwenMeer2_th.jpg

Selectie Open Oproep Stadslabs

In september 2016 schreef het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie voor het derde achtereenvolgende jaar een Open Oproep uit gericht op Stadslabs. Onder de titel Samen werken aan dorp, stad en land w... meer >
stedenbouwstadgebiedsontwikkelingstadslabs
singelparkartistimpression_th.jpg

Reflectie op de praktijk van de stadslabs

Als je bedenkt dat een klein groepje gelijkgestemden, soms niet meer dan twee of drie, de eerste stap heeft gezet om een braakliggende terrein, een verwaarloosd gebouw of een veronachtzaamd probleem l... meer >
stadstadslabs
stadslabnijmegenweb1_th.jpg

Reflectie op de praktijk van de stadslabs - 1. Bekend en bemind

Maak je bekend en wees zichtbaar. Dat is zo ongeveer de eerste opdracht voor een stadslab. Het is zaak de buitenwacht te overtuigen van jouw nut en noodzaak en dat is een forse krachtsinspanning. ... meer >
stadstadslabs
b5mvh9572kopieweb_th.jpg

Reflectie op de praktijk van de stadslabs - 2. Ontwerpersdilemma’s

Inspraak organiseren als het plan al klaar ligt – dat is niet des stadslabs. Elk stadslab besteedt veel tijd aan communicatie met alle betrokkenen bij een locatie of project. Zij komen niet te snel ... meer >
stadstadslabs
stadsklas_th.jpg

Reflectie op de praktijk van de stadslabs - 3. Continuïteit

De initiatiefnemers steken jarenlang veel vrije tijd in het project. Zij creëren min of meer hun eigen onvervangbaarheid. Ook omdat de successen vaak aan personen hangen, de spreekwoordelijke ‘gek... meer >
stadstadslabs
stadslabmaastricht278229web_th.jpg

Reflectie op de praktijk van de stadslabs - 4. Relaties met overheden

De relaties tussen stadslabs en gemeenten variëren van vreedzame coëxistentie via voorzichtige toenadering tot innige verstrengeling, waarbij de eerste soort vaker voorkomt dan de laatste. Dat is oo... meer >
stadstadslabs
pontgoudasfaltlores_th.jpg

Reflectie op de praktijk van de stadslabs - 5. Financiën

Gemene deler van deze stadslabs is dat ze een bijdrage (sommige tweemaal) hebben ontvangen van het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie om hun initiatief van de grond te krijgen en/of verder te ontwi... meer >
stadstadslabs
droombreda_th.jpg

Interview met Alfred Arbouw, wethouder stadsontwikkeling Breda

Achtentachtig dromen heeft Stadslab Breda ontvangen op de oproep DroomBreda. Het was de eerste actie van dit stadslab, waar ook de gemeente aan deelneemt. Een interview met Alfred Arbouw, wethouder st... meer >
stadgebiedsontwikkelingstadslabs
baankwartierlores_th.jpg

Interview met Mattijs van Ruijven, hoofd stedenbouw gemeente Rotterdam

Hoofd stedenbouw Mattijs van Ruijven van de Rotterdamse dienst Stadsontwikkeling ziet de lucht opklaren. ‘We gaan weer bouwen, maar anders dan voor de crisis meer samen met stadmakers.’ ... meer >
stadgebiedsontwikkelingstadslabs
stadslabmaastricht208192web_th.jpg

Interview met Jos Simons, manager Ruimte van Maastricht

Het begon met een experiment in de stadsontwikkeling: Maastricht-LAB. Nu gaan ook ambtenaren in andere sectoren hun alledaagse werk meer inrichten volgens de stadslab-methode. Een interview met Jos Si... meer >
stadgebiedsontwikkelingstadslabs
b5mvh8068kopieweb_th.jpg

Stadslabs nestelen zich tussen bewoners en bestuurders

Zo’n zestig ervaren en verse stadmakers wisselden onder leiding van Francien van Westrenen ervaringen uit op de derde kennisbijeenkomst voor stadslabs die het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie o... meer >
stadstadslabs
stadslabmaastricht218205_th.jpg

Interview met Albert Meijer, hoogleraar Publieke innovatie aan de Universiteit Utrecht

Albert Meijer is als hoogleraar verbonden aan het departement bestuur en organisatiewetenschap van de Universiteit Utrecht. Over de bijdrage van stadslabs aan de vitaliteit van steden zegt hij: ‘Exp... meer >
stadgebiedsontwikkelingstadslabs
dakparkvogelvlucht04web_th.jpg

Interview met Justus Uitermark, socioloog en onderzoeker

Socioloog en onderzoeker Justus Uitermark heeft zich verdiept in het fenomeen zelforganisatie. Het is zowel een inspirerend ideaal als een grillig gegeven.... meer >
stadgebiedsontwikkelingstadslabs
b5mvh3731web_th.jpg

Leren van experimenteren in stadslabs | ProeftuinNL

Tijdens het Stadsmakerscongres werd in de eerste sessie van het Stimuleringsfonds, onder leiding van Edwin van Uum (Bureau het Noordzuiden), inzicht gegeven in de experimentele praktijk van stadslabs.... meer >
stadstadslabs
b5mvh5041web_th.jpg

Ontwerpen aan de stad

Het middagprogramma van het Stimuleringsfonds tijdens het Stadmakerscongres stond in het teken van het ontwerpend onderzoek. Sinds geruime tijd ondersteunt het fonds deze onderzoeksvorm waarbij ontwer... meer >
stadstadslabs
SGRWsamenwerkingenmei11024x880_th.jpg

Expositie voor schonere lucht

De Rotterdamse ’s-Gravendijkwal is een van de slechtste straten in Nederland qua gemeten luchtkwaliteit, door de grote hoeveelheid verkeer die dagelijks door de straat komt. Op 30 oktober 2015 opent... meer >
stadstadslabs
goudasfalt_th.jpg

GOUDasfalt Gouda | herbestemmen en cultureel erfgoed

Grafisch vormgever Peterpaul Kloosterman is al jarenlang betrokken bij het project GOUDasfalt in Gouda. Binnen het thema 'herbestemming en cultureel erfgoed' is het project een mooi voorbeeld van hoe ... meer >
stadstadslabs
arnhem_th.jpg

Spijkerlab Arnhem | binnensteden en leefbaarheid

Architect Wilbert de Haan is een van de deelnemers van het eerste uur van het Spijkerlab in Arnhem. Binnen het thema 'Binnensteden en Leefbaarheid' is het Spijkerkwartier in Arnhem een mooi voorbeeld ... meer >
stadstadslabs
leader_th.jpg

Stap binnen in de experimentele wereld van de Stadslabs!

Al eens een Virtual Reality excursie gemaakt? Onder de titel Proeftuin NL organiseert het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie in samenwerking met Bureau het Noordzuiden en de VPRO in de maand oktobe... meer >
stadstadslabs
loader